Çfarë hanin grekët e lashtë?

Poeti Homer i quante njerëzit “ngrënës buke”. Drithi ishte ushqimi më i rëndësishëm. Më i zakonshmi ishte elbi, κριθή, sepse rritet mirë në tokë të thatë e me gurë, ku gruri rritet keq. Me elb nuk bëhet bukë e butë, prandaj e përzienin miellin e elbit me ujë ose qumësht dhe bënin kuleçë të sheshtë që quheshin μᾶζα. Buka e grurit, ἄρτος, kushtonte më shumë dhe familjet e pasura e hanin më shpesh.

Ushqimi i dytë kryesor ishte ulliri, ἐλαία. Grekët hanin ullinj dhe e përdornin vajin e ullirit për gatim, për sallata e madje edhe për kandilat. I treti ishte vera, οἶνος. E pinin çdo ditë, por pothuajse kurrë të paholluar. E përzienin me ujë në një enë të madhe, që të mund të pinin gjatë ngrënies dhe të flisnin përsëri me mendje të kthjellët.

Shumë historianë i quajnë këto tre ushqime, drithin, vajin e ullirit dhe verën, bazën e ushqyerjes greke. Edhe sot ato kultivohen në të gjithë Greqinë.

Mëngjesi ishte i vogël. Shpesh ishte vetëm një copë bukë e lagur në verë, me disa fiq ose ullinj. Dreka ishte një vakt i shpejtë rreth mesditës. Vakti kryesor, δεῖπνον, hahej në mbrëmje, pasi errësohej dhe mbaronte puna e ditës.

Buka ose kuleçi i elbit ishte pjesa kryesore e çdo vakti. Gjithçka që hahej bashkë me të kishte një emër të veçantë: ὄψον. Mund të ishte djathë, τυρός, nga qumështi i dhive dhe i deleve. Mund të ishin qepë, hudhër, lakër ose barishte të egra nga kodrat. Mund të ishin bathë, qiqra ose thjerrëza, φακῆ, të gatuara ngadalë në një supë të trashë.

Thjerrëzat ishin të lira dhe të ngopshme, prandaj ishin ushqim tipik i familjeve të varfra. Në Greqi ato haheshin prej mijëra vjetësh: thjerrëzat e djegura të gjetura në shpellën Franchthi, në Peloponez, janë rreth 13 000 vjeç.

Greqia ka brigje të gjata, prandaj peshku, ἰχθύς, ishte ushqim i rëndësishëm. Në qytetet buzë detit hanin ton të freskët, peshk shpatë, barbun, oktapod dhe molusqe. Larg detit peshku i freskët ishte një gjë e rrallë, prandaj atje hanin peshq të vegjël, si sardele dhe açuge, të ruajtur në kripë.

Me mishin ishte ndryshe. Shumica e familjeve nuk e hanin çdo ditë. Mishi i freskët hahej kryesisht gjatë një flijimi: në një festë i kushtonin një kafshë një perëndie dhe pastaj mishin e ndanin mes njerëzve. Më të zakonshmit ishin mishi i derrit dhe i lopës. Në qytete mishi i derrit ishte më i liri, dhe salsiçe hanin edhe të pasurit, edhe të varfrit.

Sheqer nuk kishte. Për ëmbëlsirë grekët përdornin mjaltin, μέλι, dhe hanin fruta të freskëta e të thata, si fiq e rrush, si edhe arra. Rreth 2500 vjet më parë hanin tashmë petulla me mjaltë dhe susam.

Një grek i lashtë nuk do të mund të bënte sallatën greke të sotme. Domatet, patatet dhe specat vijnë nga Amerika dhe arritën në Evropë vetëm pas vitit 1492. As limonët, orizi dhe sheqeri nuk kishin arritur ende në Greqi. Por ullinjtë, djathi, qepët dhe vaji i ullirit ishin aty.

Shumë fjalë për ushqimin kanë mbijetuar, por disa kanë ndryshuar. Mjalti quhet ende μέλι, njësoj si te Homeri. Fjalë të tjera morën forma të reja dhe më të shkurtra:

• Peshku sot quhet ψάρι, nga ὀψάριον, “një ὄψον i vogël”, ajo që hahej me bukën.
• Vera sot quhet κρασί, nga κρᾶσις, “përzierje”, sepse vera përzihej me ujë.
• Buka sot quhet ψωμί, nga ψωμίον, “një kafshatë e vogël”. Fjala e vjetër ἄρτος dëgjohet ende në kishë.
• Djathi sot quhet τυρί, një formë “e vogël” e τυρός.

Kështu, kur një fëmijë grek kërkon sot ψάρι, fjala ende kujton vaktin e lashtë: bukë dhe diçka të shijshme pranë saj.