Format e vazove greke dhe përdorimi i tyre

Fjala e lashtë për një enë është ἀγγεῖον. Sot grekët thonë αγγείο për një enë të lashtë në muze, dhe e njëjta fjalë do të thotë edhe “enë gjaku”. Vazoja e sotme për lule është βάζο, fjalë që vjen nga italishtja vaso.

Poçarët grekë zgjidhnin nga rreth 20 forma kryesore, megjithëse specialistët i numërojnë në mënyra të ndryshme. Forma e një ene varej nga puna e saj. Shiko këto tri gjëra:

• Dorezat. Dy doreza anash ndihmojnë për të ngritur një enë të rëndë. Një dorezë vertikale ndihmon për të derdhur.
• Gryka. Gryka e gjerë është e mirë për të përzier ose për të pirë. Një enë e vogël me grykë të ngushtë ndoshta mbahej e mbyllur, prandaj i përshtatej vajit me aromë.
• Madhësia. Një enë ruajtjeje mund të jetë shumë e madhe. Ena e vajit të një atleti është shumë e vogël.

Kujdes me emrat. Shumë prej tyre ua dhanë formave studiuesit e shekujve XVIII dhe XIX, që i lidhën enët me fjalë nga libra të vjetër dhe mbishkrime. Prandaj, etiketa në muze mund të mos thotë saktësisht atë që thoshte një grek i lashtë. Për të, një κύλιξ mund të ishte çdo kupë vere.

ἀμφορεύς (amfora) është një enë e madhe me dy doreza. Emri i saj është formë më e shkurtër e fjalës së Homerit ἀμφιφορεύς, e lidhur me φέρω, “mbart”. Në të ruanin ose transportonin vaj ulliri, verë dhe mjaltë. Ushtari dhe shkrimtari Ksenofon tregon madje për amfora plot me mish delfini të kripur, të gjetura në fshatra gjatë marshimit të tij të gjatë (Anabaza 5.4.28).

Disa amfora ishin çmime. Në lojërat e Panatenejve në Athinë, fituesit merrnin amfora me vaj ulliri nga pemët e shenjta të Athinasë. Njëra prej tyre, sot në Harvard, u bë më 340–339 p.e.s. dhe është 80 cm e lartë. Ajo tregon Athinanë, dhe fjalët e pikturuara thonë se vjen “nga lojërat e Athinës”. Sipas muzeut, një boksier fitues merrte 60 amfora vaj.

ὑδρία (hidria) ishte enë për ujë, dhe emri i saj vjen nga ὕδωρ, ujë. Ka tri doreza. Dy anësoret shërbenin për ta ngritur kur ishte plot. Vertikalja, prapa, shërbente për të derdhur ose për ta mbajtur bosh. Pikturat mbi vazo tregojnë hidri te burimet publike. Një hidri mund të mbante edhe shenja votimi ose hirin e të vdekurve.

Në një gosti me pije, συμπόσιον, grekët e përzienin verën me ujë para se ta pinin. Këtë e bënin në një enë të madhe me grykë të gjerë, κρατήρ (krater). Fjala lidhet me foljen κεράννυμι, “përziej”. Kjo folje e vjetër është ende e gjallë. Prej saj doli sot κερνάω, “qeras”, prandaj një mik grek që thotë «σε κερνάω» do të ta paguajë pijen. Madje edhe κρασί, fjala e përditshme për verën, vjen nga κρᾶσις, “përzierje”.

Pastaj vinte οἰνοχόη (oinohoe), një kanë. Me të merrnin verën nga krateri dhe e derdhnin në kupa. Në emrin e saj është fjala οἶνος, verë. Poeti Hesiod jep një paralajmërim të çuditshëm: mos e vër kurrë kanën mbi krater ndërsa njerëzit pinë, sepse me të lidhet një fat vdekjeprurës (Punët dhe ditët 744).

Më në fund, vera arrinte te κύλιξ (kiliks), një kupë e gjerë dhe e cekët me dy doreza dhe këmbë të hollë. Përdorej që nga fillimi i shekullit VI p.e.s. dhe shpesh lidhet me skena gostish. Një tjetër kupë me dy doreza ishte σκύφος (skifos).

λήκυθος (lekith) është një shishkë e ngushtë me një dorezë. Në të kishte vaj, që përdorej për llamba, për gatim dhe si parfum. Fjala është shumë e vjetër. Në Odisenë e Homerit (6.79), një nënë i jep së bijës, princeshës Nausika, vaj në një λήκυθος të artë për ta marrë në lumë, që të lyhet pasi të lahet.

Lekithi kishte edhe një punë të trishtë. Një muze në Princeton shpjegon se këto vazo mbanin vaj me aromë për varrimet. Ata që mbanin zi i vendosnin në varr, dhe më vonë vizitorët sillnin të tjera. Me vajin nderonin të vdekurin dhe monumentin e varrit.

ἀρύβαλλος (aribal) ishte një enë shumë e vogël me vaj me aromë. Atletët lyheshin me të para dhe pas stërvitjes. πυξίς (piksidë) ishte një kuti e rrumbullakët me kapak për kozmetikë. Në fillim fjala do të thoshte kuti prej druri të bushit. Sot πυξίδα ka një punë të re në greqisht: është busulla, kuptim i marrë sipas italishtes bussola.