Filipi II dhe ngritja e Maqedonisë

Maqedonia, Μακεδονία, ishte një mbretëri në veri të qyteteve-shtete greke. Rreth vitit 360/359 p.e.s. ajo ishte në rrezik të madh. Mbreti Perdika ishte vrarë duke luftuar kundër ilirëve, dhe me të kishin vdekur më shumë se 4 000 maqedonas (Diodori 16.2). Fqinjët plaçkitnin vendin, dhe dy kundërshtarë donin fronin. Drejtimin e mori vëllai më i vogël i mbretit, Filipi. Livius, një faqe moderne referimi, e vendos lindjen e tij në vitin 382 p.e.s., pra ai ishte rreth 22 vjeç, dhe thotë se filloi si regjent i një nipi të ri.

Si djalë, Filipi kishte jetuar në Tebë si peng, domethënë një person i mbajtur që të respektohej një traktat. Diodori thotë se qëndroi te babai i gjeneralit Epaminonda; një traditë tjetër përmend tebanin Pamen. Historianët shpesh supozojnë se atje mësoi shumë për luftën, por ky është një hamendësim i arsyeshëm, jo diçka që mund të provohet.

Filipi nuk luftoi me të gjithë armiqtë njëherësh. Disave u pagoi që të rrinin të qetë, hoqi dorë për momentin nga Amfipoli dhe stërviti njerëzit e tij (Diodori 16.3). Pastaj mundi peonët dhe ilirët (16.4).

Diodori (16.3) thotë se Filipi bënte stërvitje të vazhdueshme dhe se i pari organizoi falangën maqedonase, φάλαγξ, një bllok këmbësorie në rresht të ngjeshur. Arma që lidhet me të është σάρισα, një shtizë e gjatë. Diodori nuk e përmend në atë pasazh. Polibi (18.29), që shkroi shumë më vonë, jep në praktikë katërmbëdhjetë kute, kurse një tekst modern 18–20 këmbë, rreth gjashtë metra. Historianët ende diskutojnë gjatësinë e saj dhe sa herët e mbanin njerëzit e Filipit.

Të gjitha këto paguheshin me para. Në vitin 357 p.e.s. Filipi pushtoi Amfipolin. Pastaj mori Krenidën, Κρηνίδες, e quajti me emrin e vet Filipi, Φίλιπποι, dhe zhvilloi minierat e saj të arit; tekste moderne e datojnë këtë rreth viteve 357–356 p.e.s. Diodori (16.8) thotë se minierat sillnin më shumë se 1 000 talanta. Monedha e artë me emrin e tij, Φιλίππειον, paguante mercenarë dhe ryshfete. Diodori (16.53) shton se Filipit i pëlqente të thoshte se mbretërinë e tij e kishte zgjeruar ari, shumë më tepër se armët.

Martesa ishte një tjetër mjet. Rreth vitit 357 p.e.s. u martua me Olimpinë, princeshë e molosëve dhe nëna e ardhshme e Aleksandrit, pasi ishte martuar më parë me ilirën Audata dhe me Filën (Athenaiu 13.557). Edhe lufta kishte çmimin e saj: në rrethimin, πολιορκία, e Metonës një shigjetë i mori një sy (Diodori 16.34).

Në vitin 348 p.e.s. Filipi mori Olintin duke korruptuar zyrtarët e tij, e plaçkiti dhe i shiti banorët si skllevër (Diodori 16.53). Në vitin 346 p.e.s. Athina bëri paqe me të, Paqen e Filokratit. Në të njëjtën periudhë mbaroi Lufta Fokidase, dhe Filipi mori dy votat e fokidasve në këshillin amfiktionik, që kujdesej për Delfin (16.59–60).

Në Athinë, oratori, ῥήτωρ, Demosteni foli kundër tij për vite me radhë. Filipika e tij e Parë (351 p.e.s.) i pyet athinasit se cili lajm mund të ishte më i habitshëm se një maqedonas që i mund ata dhe rregullon punët e Greqisë (4.10). E Treta (341 p.e.s.) thotë se Filipi nuk është grek, as edhe barbar nga një vend i respektuar, por «ὀλέθρου Μακεδόνος», një murtajë maqedonase (9.31).

Ky është sulm, jo përshkrim asnjanës. Herodoti (5.22) thotë se shtëpia mbretërore maqedonase ishte greke dhe se gjykatësit në Olimpi e pranuan këtë, ndërsa Plutarku (Aleksandri 3) tregon se kali i garave i Filipit fitoi në Lojërat Olimpike. As të gjithë athinasit nuk ishin dakord me Demostenin: Isokrati e nxiti vetë Filipin t’i bashkonte grekët kundër Persisë (5.16).

Filipi pushtoi papritur Elatenë, dhe Demosteni e bindi Athinën të kërkonte një aleancë, συμμαχία, me Tebën (Diodori 16.84–85). Ushtritë u takuan në Keronea në gusht të vitit 338 p.e.s. Diodori i jep Filipit më shumë se 30 000 këmbësorë dhe të paktën 2 000 kalorës, dhe thotë se Aleksandri, atëherë rreth tetëmbëdhjetë vjeç, e çau i pari vijën e armikut. Plutarku (Aleksandri 9) tregon se thuhej që ai e çau i pari Batalionin e Shenjtë të tebanëve. Polieni përshkruan përkundrazi një tërheqje të shtirë, prandaj autorët modernë përpiqen t’i bashkojnë rrëfimet. Më shumë se 1 000 athinasë vdiqën dhe të paktën 2 000 u zunë robër (16.86). Udhëtari Pausania (9.40.10) pa varrin e përbashkët të tebanëve me një luan sipër; luani është restauruar.

Filipi i liroi robërit athinasë pa shpërblim, por vendosi një garnizon në Tebë (16.87). Në një kongres në Korint grekët e zgjodhën komandant për një luftë kundër Persisë (16.89). Pastaj, në vitin 336 p.e.s., në një festë martese në Egai, truproja e tij, që quhej gjithashtu Pausania, e goditi me thikë në teatër (16.92–94). Diodori tregon një hakmarrje personale; Plutarku (Aleksandri 10) tregon se pjesa më e madhe e fajit i ra Olimpisë dhe një pjesë Aleksandrit.

Në vitin 1977 Manolis Andronikos gjeti një varr të pasur në Vergina, Egai i lashtë, dhe ia atribuoi Filipit. Të tjerë kanë propozuar të birin e tij, Arideun, dhe debati vazhdon.