Rendet arkitektonike greke: dorik, jonik dhe korintik

Kolona është një shtyllë e lartë guri që mban një çati. Në greqishten e lashtë quhej κίων. Sot grekët thonë κίονας në një libër historie dhe κολόνα në të folurën e përditshme.

Një kolonë greke ka tre pjesë:

• bazën, këmbën poshtë (disa kolona nuk e kanë);
• trungun, trupin e gjatë, shpesh me kanale të drejta që quhen kanelura, ραβδώσεις;
• kapitelin, majën më të gjerë, κιονόκρανο, që mban trarët e rëndë prej guri.

Grekët ndërtonin sipas disa stileve të caktuara. Çdo stil kishte llojin e vet të kolonës, përmasat e veta dhe zbukurimet e veta në trarët sipër. Në shqip një stil i tillë quhet rend. Në greqisht është ρυθμός, e njëjta fjalë si «ritmi» në muzikë. Ka tre rende greke: dorik, jonik dhe korintik. Mënyra më e lehtë për t’i njohur është të shikosh lart, te kapiteli.

Rendi dorik, δωρικός ρυθμός, është më i vjetri. Emri vjen nga dorët, një nga popujt grekë. Përdorej në Greqinë kontinentale dhe në qytetet greke të Italisë së jugut dhe të Sicilisë. Specialistët mendojnë se format e tij vijnë nga ndërtesa më të vjetra prej druri, që më vonë u kopjuan në gur.

Kolona dorike është e trashë dhe e fortë. Nuk ka bazë: qëndron drejtpërdrejt mbi shkallën më të lartë të tempullit. Kapiteli i saj është shumë i thjeshtë, si një jastëk i rrumbullakët me një pllakë katrore e të sheshtë sipër.

Tempulli dorik më i famshëm është Partenoni në Akropolin e Athinës. U ndërtua për perëndeshën Athina midis viteve 447 dhe 438 p.e.s., dhe skulpturat e tij u përfunduan në vitin 432 p.e.s. Arkitektët ishin Iktini dhe Kalikrati, ndërsa punën e drejtonte skulptori Fidia. Partenoni është dorik nga jashtë, por ka edhe disa pjesë jonike brenda.

Rendi jonik, ιωνικός ρυθμός, e ka marrë emrin nga jonët, grekë që jetonin në bregdetin e Azisë së Vogël (sot Turqia perëndimore) dhe në ishujt e Egjeut. Atje ndodheshin disa nga tempujt e tij më të mëdhenj, si tempulli i Artemidës në Efes.

Kolona jonike është më e hollë dhe më e lehtë se ajo dorike. Qëndron mbi një bazë prej unazash guri. Kapiteli i saj njihet lehtë: ka dy spirale që përdridhen poshtë majtas dhe djathtas, si një rrotull letre. Në greqisht këto spirale quhen έλικες, ndërsa në shqip voluta.

Arkitekti romak Vitruvi, që shkroi një libër për arkitekturën, i krahasoi të dy stilet me njerëz. Ai tha se kolona dorike është si një burrë i fortë, ndërsa ajo jonike si një grua, dhe volutat janë kaçurrelat e saj. Ky është krahasimi i tij, jo një rregull i ndërtuesve grekë.

Në Athinë, Erehteoni në Akropol është tempull jonik. U ndërtua midis viteve 421 dhe 406 p.e.s. për Athinën dhe Poseidonin.

Rendi korintik, κορινθιακός ρυθμός, është më i riu dhe më i zbukuruari. E ka emrin nga qyteti i Korintit. I ngjan shumë rendit jonik: dallimi i madh është kapiteli, i mbuluar me gjethe të gdhendura të një bime që quhet akant, άκανθος, me spirale të vogla sipër.

Vitruvi tregon se si thuhet që lindi. Një vajzë e re nga Korinti vdiq, dhe tajja e saj vendosi gjërat që vajza i donte më shumë në një shportë mbi varr, me një tjegull sipër. Rreth shportës u rrit një bimë akanti. Një skulptor me emrin Kalimak e pa dhe bëri kapitele me atë formë. Është një legjendë e bukur, por askush nuk mund ta vërtetojë.

Kapiteli korintik më i vjetër i gjetur deri tani ishte brenda tempullit të Apolonit në Basë, në malet e Peloponezit, i ndërtuar rreth viteve 420–400 p.e.s. Në fillim grekët i përdornin kolonat korintike kryesisht brenda ndërtesave. Më vonë romakët e deshën shumë këtë rend dhe e përdorën kudo, për shembull në tempullin e madh të Zeusit Olimpik në Athinë. Romakët shtuan edhe dy rende të tyre, toskanin dhe kompozitin.