Hoplita – grecki żołnierz i jego uzbrojenie

Hoplita (ὁπλίτης) był ciężkozbrojnym greckim piechurem. Nazwa pochodzi od słowa ὅπλα, czyli „broń” albo „wyposażenie”. Niektóre książki podają, że pochodzi od tarczy zwanej hoplon, ale greccy autorzy zwykle nazywali tarczę ἀσπίς. W VI wieku p.n.e. hoplici stali się główną siłą bojową greckich miast-państw.

Hoplita był obywatelem miasta, za które walczył. Musiał sam kupić swoje uzbrojenie, a brąz był drogi. Dlatego hoplitami mogli być tylko zamożniejsi mężczyźni. Biedniejsi walczyli jako lekkozbrojni, z procami, łukami albo oszczepami. Tylko bardzo bogaci mogli utrzymywać konie, więc greckie armie miały niewielu jeźdźców.

Hoplici z tego samego miasta nie nosili jednakowych mundurów: każdy przynosił zbroję, którą miał. Wyjątkiem byli Spartanie, bo ich uzbrojenie było jednakowe.

Muzea na całym świecie przechowują części zbroi hoplitów, a greckie wazy pokazują hoplitów, którzy szykują się do wojny. Oto co nosił hoplita, od głowy aż do stóp:

• Hełm (κράνος): z brązu. Najczęstszy typ, hełm koryncki, zakrywał całą twarz oprócz oczu i ust. Dobrze chronił głowę, ale żołnierz słabo w nim widział i słyszał. Wiele hełmów miało grzebień z końskiego włosia.
• Pancerz (θώραξ): ciężki z brązu w kształcie dzwonu albo lżejszy z warstw sklejonego lnu.
• Nagolenniki (κνημῖδες): osłony z brązu na dolną część nóg.
• Tarcza (ἀσπίς): duża i okrągła, z drewna pokrytego blachą z brązu. Hoplita wkładał lewą rękę w pas pośrodku i trzymał uchwyt przy krawędzi. Wiele tarcz miało namalowany znak, żeby przyjaciele je rozpoznawali albo żeby straszyć wroga.
• Włócznia (δόρυ): około 2 metrów długości, z grotem z brązu. Służyła do pchnięć, zwykle nie do rzucania. Ciężkie okucie z brązu na drugim końcu utrzymywało ją w równowadze.
• Miecz (ξίφος): krótka druga broń, zawieszona po lewej stronie.

Hoplici nie walczyli w pojedynkę. Stali ramię w ramię w długich szeregach na polu bitwy. Ten szyk nazywał się falangą (φάλαγξ). Tarcza każdego żołnierza osłaniała lewą stronę jego ciała i prawą stronę sąsiada. Dlatego każdy hoplita potrzebował sąsiada, a sąsiad potrzebował jego.

Ateński historyk Tukidydes zauważył coś ciekawego. Każdy żołnierz starał się schować swój nieosłonięty prawy bok za tarczą sąsiada. Z tego powodu, jak pisze, wojska zawsze przesuwały się trochę w prawo, kiedy szły do bitwy (Tukidydes 5.71).

Gdy dwa szyki się zderzały, hoplici napierali tarczami i kłuli włóczniami. Potrzebna była współpraca i ćwiczenie. Kto uciekał, zostawiał lukę, którą mógł wykorzystać wróg, dlatego zachowanie tarczy było bardzo ważne. Plutarch, który pisał kilka wieków później, opowiada o spartańskiej matce, która podała synowi tarczę i powiedziała: „Z tarczą albo na tarczy”. Chodziło jej o to: wróć z tarczą albo niech cię przyniosą na niej.

Wiele słów hoplity wciąż żyje. W dzisiejszej armii greckiej οπλίτης to żołnierz bez stopnia, w odróżnieniu od oficerów. Służba wojskowa nazywa się θητεία; w starożytnej grece θητεία oznaczała płatną pracę dla kogoś innego. Młody Grek w wojsku jest więc „οπλίτης θητείας”.

Uzbrojenie też żyje w słowach. Motocyklista albo strażak nosi κράνος. Policja w czasie zamieszek ma ασπίδα. Θώρακας to także klatka piersiowa: lekarz może zlecić „ακτινογραφία θώρακος”, czyli prześwietlenie klatki piersiowej. Wyrażenie „η αιχμή του δόρατος”, „ostrze włóczni”, oznacza pierwszą i najostrzejszą część ataku, trochę jak polskie „ostrze natarcia”. A όπλο to codzienne greckie słowo na każdą broń.