Xenophons Anabasis: de tocht van de Tienduizend

De Griekse titel is Κύρου Ἀνάβασις, „de tocht omhoog van Cyrus”. Een ἀνάβασις is een mars van de kust naar het binnenland, en het werk begint met het werkwoord zelf: toen Darius II op sterven lag, „trok” Cyrus „omhoog”, ἀναβαίνει, naar zijn vader (1.1.2). Nadat Artaxerxes II koning was geworden, wilde Cyrus zijn oudere broer de troon afnemen, en hij wierf onder valse voorwendsels Griekse soldaten, velen van hen op de Peloponnesos (1.1.6).

Xenophon geeft precieze getallen. In Kelainai telde Cyrus ongeveer elfduizend hoplieten en tweeduizend peltasten (1.2.9); bij de inspectie vóór de slag 10.400 hoplieten en 2.500 peltasten (1.7.10). De naam „de Tienduizend” is een afgerond getal. De aantallen die hij voor het leger van de Koning doorgeeft, 1.200.000 man, zijn niet geloofwaardig, en moderne historici verwerpen ze.

De slag werd in 401 v.Chr. ten noorden van Babylon geleverd. De Grieken wonnen op hun vleugel, maar Cyrus stormde met de kreet „Ik zie de man” op zijn broer af, verwondde hem en sneuvelde (1.8.26–27). Xenophon noemt de plaats nooit: de naam Kunaxa is alleen bij Plutarchus overgeleverd, in het Leven van Artaxerxes.

Zonder Cyrus zaten de Grieken diep in het rijk vast. De satraap Tissaphernes nodigde hun generaals bij zich uit, liet hen gevangennemen, en de hoofdmannen die buiten wachtten, werden neergehakt (2.5.31–32). Pas nu stelt Xenophon zichzelf voor, in de derde persoon: een Athener die was meegekomen „niet als generaal, niet als hoofdman en niet als soldaat”, maar op uitnodiging van zijn vriend Proxenos (3.1.4). Hij had Socrates geraadpleegd, die hem naar Delphi stuurde (3.1.5–7), en in de nacht van wanhoop droomde hij dat een bliksem insloeg in het huis van zijn vader (3.1.11). Nog vóór zonsopgang kozen de officieren nieuwe aanvoerders, en Xenophon werd gekozen in de plaats van Proxenos (3.1.47).

De mars naar het noorden ging door de bergen van de Karduchen en de sneeuw van Armenië. Xenophon meet hem in σταθμοί, de etappes van een dagmars, en in παρασάγγαι, de Perzische afstandsmaat. De Grieken bereikten de zee bij Trapezous, een Griekse kolonie van Sinope (4.8.22), en in Kerasous gaf een telling 8.600 overlevenden (5.3.3). Een samenvatting aan het eind, die sommige uitgevers voor een latere toevoeging houden, telt 215 etappes en 1.150 parasangen voor de ἀνάβασις en de κατάβασις, in een jaar en drie maanden (7.8.26).

Een plaatselijke gids beloofde het leger binnen vijf dagen naar een plek te brengen „vanwaar zij de zee zullen zien” (4.7.20). Op de vijfde dag bereikten ze een berg die Θήχης heette. Toen de voorhoede de top bereikte en de zee zag, „ging er een groot geschreeuw op”, κραυγὴ πολλὴ ἐγένετο (4.7.21). Xenophon, bij de achterhoede, dacht dat vooraan nieuwe vijanden aanvielen. Toen het lawaai aanzwol, besteeg hij een paard en reed met de ruiterij naar voren, „en meteen horen zij de soldaten θάλαττα θάλαττα roepen en het woord doorgeven” (4.7.24).

• ἀκούουσι βοώντων: historisch presens, en ἀκούω met de genitivus van de personen die men hoort.
• θάλαττα: Attisch ττ waar het Ionisch en de meeste andere dialecten σσ hebben (Smyth § 78).
• παρεγγυώντων: het woord werd langs de colonne doorgegeven, zoals ook in 4.7.25.

Op de top omhelsden de mannen huilend hun generaals en hoofdmannen, daarna stapelden ze stenen op tot een grote heuvel, een κολωνός, en wijdden er huiden, stokken en buitgemaakte schilden op (4.7.25–26). Waar de Theches lag, is nog steeds omstreden: omdat je vanaf veel toppen achter Trabzon de zee ziet, betogen Tuplin en Brennan (2023) dat elke identificatie een gissing blijft.

Xenophon, zoon van Gryllos, werd rond 430–425 v.Chr. geboren in de Attische demos Erchia. Over zichzelf schrijft hij bijna altijd in de derde persoon, als „Xenophon de Athener”. In de Hellenika (3.1.2) verwijst hij wie de tocht van Cyrus en de terugkeer naar de zee wil kennen naar een verslag „van Themistogenes van Syracuse”. Plutarchus las dit al als een schuilnaam, en veel geleerden nemen aan dat de Anabasis eerst onder die naam circuleerde, wat ook de afstandelijke stem in de derde persoon zou verklaren. Dat is een hypothese, geen feit; het is ook mogelijk dat het werk boek voor boek verscheen.

Die afstand moet je niet verwarren met neutraliteit. Xenophon geeft zichzelf lange redevoeringen en de beste beslissingen, en latere boeken antwoorden op beschuldigingen die in het leger tegen hem werden geuit (5.6–8). Toch wordt de Anabasis gewaardeerd als historische bron om haar precieze afstanden en haar beschrijvingen van volken, rivieren en dorpen in het hele Perzische rijk. Voor wie Grieks leert, combineert ze helder Attisch proza met een sterk verhaal, en daarom zijn haar veldslagen, vergaderingen en de scène op de Theches een vaak gekozen vertaalstof.