Medycyna w starożytnej Grecji i przysięga Hipokratesa

Na długo przed szpitalami chorzy Grecy często zwracali się do bogów. Bogiem medycyny był Asklepios, syn Apollina. Związane z nim były dwie boginie: jego córka Hygieja, „Zdrowie”, i Panakeja, „ta, która leczy wszystko”. W Iliadzie Homera jego dwaj synowie, Machaon i Podalejrios, są uzdrowicielami, którzy opiekują się rannymi wojownikami pod Troją.

Chorzy wędrowali do sanktuariów Asklepiosa, zwanych asklepiejonami. Najsłynniejsze było w Epidauros na Peloponezie, gdzie Asklepiosa czczono od VI wieku p.n.e. Pacjenci oczyszczali się, składali ofiary, a potem spali w specjalnej sali, ἄβατον. Ten leczniczy sen nazywano ἐγκοίμησις. Mieli nadzieję, że bóg ukaże się im we śnie i powie, jakie leczenie stosować.

Ale w Grecji byli też lekarze, którzy byli rzemieślnikami, a nie kapłanami. Lekarz to ἰατρός, a dziś Grecy wciąż mówią γιατρός. Odwiedzał chorych w domu, badał ich i doradzał odpowiednie jedzenie, odpoczynek, ruch lub leki. Na tej stronie poznasz najsłynniejszego z tych lekarzy, Hipokratesa z Kos, i przysięgę, która nosi jego imię.

Hipokrates pochodził z wyspy Kos w południowo-wschodniej części Morza Egejskiego i żył w V wieku p.n.e. O jego życiu wiemy bardzo mało. Platon wspomina „Hipokratesa z Kos, Asklepiadę” jako słynnego nauczyciela, któremu młody człowiek mógł zapłacić za naukę medycyny (Protagoras 311b). Asklepiadzi byli rodem lekarzy, który wywodził się od Asklepiosa.

Około sześćdziesięciu ksiąg medycznych dotarło do nas pod jego imieniem: to Corpus Hippocraticum. Prawdopodobnie napisało je wielu autorów w ciągu długiego czasu, a czasem dają one różne rady. Nie wiemy na pewno, które z nich, jeśli w ogóle któreś, napisał sam Hipokrates.

Wiele z tych ksiąg łączy nowy sposób myślenia. Autor pisma O chorobie świętej mówi, że padaczka, którą wielu przypisywało bogom, ma „naturalną przyczynę” jak inne choroby, a ludzie nazywają ją boską tylko dlatego, że jej nie rozumieją. Niektórzy autorzy hipokratejscy tłumaczyli zdrowie jako równowagę czterech płynów w ciele: krwi, śluzu, żółci żółtej i żółci czarnej.

Wielkie sanktuarium Asklepiosa, które turyści oglądają dziś na Kos, zbudowano głównie po Hipokratesie, od IV wieku p.n.e. Greckie Ministerstwo Kultury łączy medycynę naukową uprawianą w tym miejscu ze szkołą, którą Hipokrates założył na wyspie.

Lekarze hipokratejscy uczyli się, uważnie obserwując pacjentów. W Epidemiach I (rozdział 11) autor podaje krótką regułę: „Mów o przeszłości, rozpoznawaj teraźniejszość, przepowiadaj przyszłość.” Dwa greckie słowa stojące za tą metodą wciąż są kluczowymi terminami medycyny. Διάγνωσις, od διαγιγνώσκω, „rozróżniać”, to praca polegająca na ustaleniu, na co choruje pacjent. Πρόγνωσις, „wiedza z góry”, to przewidywanie, jak choroba będzie przebiegać; jedna z ksiąg hipokratejskich nosi nawet tytuł Prognostyk.

Ten sam fragment dodaje: „W chorobach przyzwyczaj się do dwóch rzeczy: pomagać albo przynajmniej nie szkodzić.” Mówi też, że sztuka ma trzy części, chorobę, chorego i lekarza, i że chory musi walczyć z chorobą razem z lekarzem.

Głównym środkiem leczenia, czyli θεραπεία, była często δίαιτα: nie tylko jedzenie, ale cały sposób życia, z odpoczynkiem, ćwiczeniami i kąpielami. Φάρμακον mogło być lekarstwem, ale to samo słowo mogło też oznaczać truciznę, dlatego lekarz musiał używać go ostrożnie.

Ὅρκος, czyli Przysięga, to krótki tekst w jońskiej grece ksiąg hipokratejskich. Zaczyna się od słów ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν, „Przysięgam na Apollina lekarza”, i wzywa na świadków Asklepiosa, Hygieję, Panakeję i wszystkich bogów. Potem nowy lekarz obiecuje:

• czcić swojego nauczyciela jak rodzica i uczyć sztuki synów nauczyciela bez zapłaty;
• stosować sposób życia „dla dobra chorych” i nigdy im nie szkodzić;
• nikomu nie podać śmiertelnego środka, nawet na prośbę, i nie dać kobiecie środka poronnego;
• nie operować chorych na kamicę, lecz zostawić to ludziom, którzy się tym zajmują;
• milczeć o tym, co zobaczy lub usłyszy „przy leczeniu”, ἐν θεραπείῃ, a także poza nim.

Kto ją napisał i kiedy? Nie możemy wiedzieć, czy napisał ją sam Hipokrates. Często datuje się ją na koniec V lub na IV wiek p.n.e., ale to kwestia sporna: w 2019 roku filolog klasyczny Cristian Tolsa dowodził, że jej zasady etyczne mogą być późniejszym, hellenistycznym dodatkiem do starszej przysięgi wierności wobec nauczyciela. W 1948 roku Światowe Stowarzyszenie Lekarzy przyjęło nowoczesne przyrzeczenie, Deklarację genewską, które niektóre uczelnie medyczne odczytują dziś podczas uroczystości absolutoryjnej.