De Perzische Oorlogen (490–479 v.Chr.)

Ongeveer 2500 jaar geleden heersten de koningen van Perzië over een enorm rijk, van het huidige Iran tot Egypte en de kust van Turkije. Aan die kust woonden veel Grieken, in een gebied dat Ionië heette. In 499 v.Chr. kwamen deze Ionische Grieken in opstand tegen de Perzen, en twee steden van het Griekse vasteland, Athene en Eretria, stuurden schepen om hen te helpen. De Perzische koning Darius vergat dat niet.

Perzië viel het Griekse vasteland twee keer aan. In 490 v.Chr. landde een Perzisch leger bij Marathon, vlak bij Athene, en de Atheners versloegen het. Tien jaar later, in 480 v.Chr., kwam Xerxes, de zoon van Darius, met een veel groter leger en een vloot. De Grieken verloren bij Thermopylae en de Perzen staken Athene in brand, maar de Griekse schepen wonnen de grote zeeslag, de ναυμαχία, bij Salamis. In 479 v.Chr. wonnen de Grieken ook op land, bij Plataeae. De Griekse steden bleven onafhankelijk, en de Grieken herinnerden zich deze oorlogen als een strijd voor de ἐλευθερία, de vrijheid.

Nadat de Ionische Opstand was neergeslagen, stuurde Darius een vloot over de Egeïsche Zee; Herodotus spreekt van 600 schepen. De Perzen, onder leiding van Datis en Artaphernes, namen Eretria op Euboea in en landden begin september 490 v.Chr. in de baai van Marathon.

Athene stuurde een langeafstandsloper, Philippides (vaak Pheidippides genoemd), naar Sparta om hulp te vragen. Volgens Herodotus (6.105–106) kwam hij een dag na zijn vertrek uit Athene in Sparta aan. De Spartanen beloofden te komen, maar hun wet stond niet toe dat ze vóór volle maan uittrokken. Dus vochten de Atheners alleen met de Plataeërs aan hun zijde: ongeveer 9000 Atheense en 1000 Plataeïsche hoplieten, ὁπλῖται, zwaarbewapende voetsoldaten, volgens latere antieke schrijvers. De veldheer, στρατηγός, Miltiades maakte het midden van zijn slagorde zwak en de vleugels sterk. De vleugels wonnen en keerden zich daarna samen tegen het Perzische midden.

Herodotus (6.117) telt 6400 Perzische en 192 Atheense doden. Het verhaal van een loper die van Marathon naar Athene rende om de overwinning te melden, verschijnt pas bij veel latere schrijvers, maar het gaf zijn naam aan de moderne marathon.

Darius stierf voordat hij het opnieuw kon proberen, en zijn zoon Xerxes bereidde een veel grotere veldtocht voor. Herodotus (7.186) noemt een ongelooflijk totaal van meer dan vijf miljoen mensen. Moderne historici zijn het erover eens dat dit onmogelijk is, maar niet over het werkelijke aantal: hun schattingen voor het leger lopen van ongeveer 70.000 tot 300.000 man.

Athene was op zee voorbereid dankzij Themistocles. In 483/482 v.Chr. werd in Laurion een rijke zilverader gevonden, en in plaats van het geld onder de burgers te verdelen, bouwden de Atheners oorlogsschepen. In 480 v.Chr. hadden ze 200 triremen, τριήρεις: snelle schepen met een bronzen ramsteven en elk ongeveer 170 roeiers.

In de zomer van 480 v.Chr. hielden ongeveer 7000 Grieken onder de Spartaanse koning Leonidas twee dagen lang de smalle pas van Thermopylae, terwijl de vloot bij Artemisium een onbesliste slag leverde. Toen een man uit de streek, Ephialtes, de Perzen een bergpad wees, stuurde Leonidas het grootste deel van het leger weg en bleef hij met 300 Spartanen, 700 Thespiërs en 400 Thebanen. Daarna staken de Perzen Athene in brand, dat door zijn bewoners was verlaten. Eind september versloegen in de zeestraat van Salamis ongeveer 300 Griekse schepen (378 in de lijst van Herodotus) een Perzische vloot van meer dan 1000 schepen, die haar overmacht in zo’n kleine ruimte niet kon benutten.

Xerxes keerde terug naar Azië, maar liet zijn veldheer Mardonius in Griekenland achter. In 479 v.Chr. versloeg en doodde een Grieks leger onder de Spartaan Pausanias hem bij Plataeae, en Herodotus (9.100) zegt dat de Grieken op dezelfde dag ook de Perzen versloegen bij Mycale, aan de kust van Klein-Azië. De invallen waren voorbij.

Het meeste wat we weten, komt van Herodotus, die zijn Historiën een generatie later schreef, en van Aeschylus, die de oorlogen meemaakte en in Athene zijn tragedie De Perzen opvoerde. Herodotus (7.228) citeert ook het beroemde grafschrift van de Spartanen bij Thermopylae, dat traditioneel aan de dichter Simonides wordt toegeschreven. Antieke aantallen zijn vaak te hoog, daarom vergelijken historici de teksten met de archeologie: de grafheuvel van de Atheners bij Marathon of de beelden die de Perzen beschadigden en die op de Akropolis werden begraven.

De overwinning veranderde Griekenland. Athene werd een zeemacht en leidde een bond van bondgenoten, waarvan de schatkist eerst op Delos werd bewaard. De armere burgers die op de triremen roeiden, kregen politiek gewicht, en de Atheense democratie werd sterker. De oorlogen veranderden ook hoe Grieken naar andere volken keken: de Perzen werden het toonbeeld van de βάρβαρος.