Sympozjon – uczta w starożytnej Grecji

Greckie słowo συμπόσιον znaczy „wspólne picie”: σύν (z) + πίνω (pić). Sympozjon zaczynało się po kolacji, czyli δεῖπνον. Stoły z jedzeniem wynoszono, a potem zaczynały się picie, muzyka i rozmowa.

Sympozjon odbywało się w prywatnym domu, w specjalnym pokoju zwanym ἀνδρών, czyli „pokój mężczyzn”. Wzdłuż ścian stały łoża, a każde nazywało się κλίνη. Pokoje często budowano na siedem, jedenaście lub piętnaście łóż, z mniej więcej dwoma gośćmi na każdym. Sympozjon było więc małą grupą przyjaciół, a nie wielką ucztą.

Goście nie siedzieli. Leżeli na lewym boku, oparci o poduszkę, a kubek trzymali w prawej ręce. Gośćmi byli mężczyźni, głównie bogaci obywatele. Kobiety z ich rodzin nie brały udziału. Inne kobiety były tam, aby pracować: niewolnice, które usługiwały, muzykantki i tancerki oraz ἑταῖραι, płatne towarzyszki.

Grecy prawie nigdy nie pili samego wina, οἶνος. Mieszali je z wodą w dużym naczyniu, κρατήρ (krater), od czasownika κεράννυμι, „mieszać”. Potem niewolnik napełniał kubki; ten, kto nalewał wino, to οἰνοχόος (podczaszy). Goście pili z szerokiej, płaskiej czary z dwoma uchwytami, κύλιξ, albo z innych naczyń. Wiele malowanych czar i naczyń, które oglądamy dziś w muzeach, zrobiono z myślą o sympozjonach.

Jednego z gości wybierano na przewodniczącego, συμποσίαρχος (sympozjarcha). Decydował, jak mocna będzie mieszanka i ile kraterów wypije grupa. Anakreont, poeta z VI wieku p.n.e., prosi chłopca, by nalał dziesięć miarek wody i pięć miarek wina, żeby bawić się, nie stając się agresywnym (fragment 356a). W komedii Eubulosa, którą cytuje Atenajos (2.36b–c), bóg Dionizos mówi, że mądrzy ludzie piją trzy kratery: jeden dla zdrowia, drugi dla miłości i przyjemności, trzeci dla snu. Od czwartego zaczynają się obelgi, krzyki i bójki.

Picie mocnego, niemieszanego wina uważano za zwyczaj cudzoziemców. Herodot (6.84) przytacza spartańską opowieść: król Kleomenes miał oszaleć, bo nauczył się od Scytów pić mocne wino.

Sympozjon zaczynało się od bogów. W Uczcie Platona (176a) po kolacji goście składają σπονδή, czyli ofiarę z wina, śpiewają hymn na cześć boga i dopiero wtedy zaczynają pić.

Potem wieczór mógł wyglądać różnie:

• Pieśni. Goście śpiewali krótkie piosenki, często przy lirze, o przyjaźni, miłości, winie lub polityce. Poeci tacy jak Alkajos i Anakreont pisali wiele swoich wierszy właśnie na takie spotkania.
• Muzyka i taniec. Często dziewczyna grała na αὐλός, podwójnym flecie, a występowali tancerze lub akrobaci.
• Gry. W grze κότταβος gość rzucał ostatnie krople wina z czary do celu.
• Rozmowa. Goście wygłaszali mowy, zadawali zagadki i spierali się.

Najsłynniejsze sympozjon to książka. W Uczcie Platona, której akcja toczy się w domu poety Agatona w Atenach, goście ustalają, że każdy wypije tyle, ile chce. Odsyłają flecistkę (176e) i wygłaszają mowy na cześć Erosa, boga miłości; przemawia też Sokrates. Także Ksenofont napisał Ucztę, w której gościem jest Sokrates. Historycy przypominają, że te książki pokazują idealne przyjęcie; wiele prawdziwych wieczorów było głośniejszych i kończyło się hałaśliwym przemarszem ulicami, zwanym κῶμος.

Wiele słów z sympozjonu wciąż żyje, ale niektóre zmieniły swoje zadanie. Słownik Triantafyllidisa współczesnej greki podaje dla συμπόσιο dwa znaczenia: starożytną ucztę z winem lub bardzo bogaty posiłek z wieloma gośćmi oraz spotkanie naukowców z referatami, jak w „ιατρικό συμπόσιο” (sympozjum medyczne). Drugie znaczenie wróciło do greki przez angielskie „symposium”.

Κρατήρας to w muzeum wciąż starożytne naczynie do mieszania, ale większość Greków używa tego słowa na określenie otworu wulkanu albo krateru na Księżycu. Κύλικα jest już tylko słowem muzealnym. Słowo κλίνη jest dziś oficjalne: hotele i szpitale podają swoją wielkość w łóżkach, „κλίνες”.

Gdy chodzi o sam napój, w tawernie Grecy proszą o κρασί. Stare słowo οίνος żyje w języku oficjalnym: na etykietach, w słowach takich jak οινοποιείο (winiarnia) i w cerkwi, gdzie chleb i wino to „ο άρτος και ο οίνος”. Woda to dziś νερό, a nie ὕδωρ, choć ὕδωρ przetrwało w słowach takich jak υδραυλικός (hydraulik).