De bibliotheek van Alexandrië

Alexander de Grote stichtte de stad Alexandrië, aan de kust van Egypte, in 331 v.Chr. Na zijn dood werd een van zijn generaals koning van Egypte als Ptolemaeus I. Hij en zijn zoon, Ptolemaeus II, wilden van hun nieuwe hoofdstad het centrum van de Griekse geleerdheid maken. Oude schrijvers zeggen dat Demetrius van Phaleron, een leerling van de school van Aristoteles in Athene, hen adviseerde.

In de koninklijke wijk van de stad bouwden ze het Μουσεῖον, het heiligdom van de Muzen. Het was geen museum in de betekenis van nu, maar een thuis voor geleerden. De aardrijkskundige Strabo beschrijft de overdekte wandelgang, de zitplaatsen voor gesprekken en een grote zaal waar de geleerden samen aten. De koningen betaalden hen, zodat ze hun tijd aan studie konden besteden.

Ernaast stond de βιβλιοθήκη, de bibliotheek. Haar βιβλία, haar boeken, zagen er niet uit zoals de onze. Elk boek was een lange rol πάπυρος, papyrus, een papier gemaakt van een plant die langs de Nijl groeit. Een lang werk had veel rollen nodig. Oude schrijvers noemen heel grote aantallen voor de collectie, tot 700.000 rollen. Moderne historici gaan voorzichtig met die getallen om: niemand heeft ze geteld op een manier die wij kunnen controleren.

De Ptolemaeën stuurden agenten met veel geld op pad om boeken te kopen in de hele Griekse wereld en daarbuiten. Volgens een oude overlevering was de kern van de collectie de eigen bibliotheek van Aristoteles, die Ptolemaeus II waarschijnlijk kocht. Galenus, een arts uit de 2e eeuw n.Chr., vertelt een beroemd verhaal: onder Ptolemaeus III werd elk boek dat op een schip in de haven werd gevonden naar de Bibliotheek gebracht. Daar maakten schrijvers van elk boek een ἀντίγραφον, een kopie.

Zoveel rollen vroegen om orde. Het eerste hoofd van de Bibliotheek, Zenodotus van Efeze, ordende de rollen per onderwerp en gebruikte de alfabetische volgorde. De dichter Callimachus van Cyrene, die nooit officieel hoofdbibliothecaris was, schreef de Πίνακες, de Tafels: een gids in 120 boeken over alle Griekse schrijvers, geordend per genre, met een korte levensbeschrijving van elke schrijver en een lijst van zijn werken. Het was een κατάλογος, een catalogus, en nog veel meer. Vandaag is hij verloren.

De volgende hoofden van de Bibliotheek waren beroemde geleerden: Apollonius van Rhodos, Eratosthenes van Cyrene, die de aarde mat, Aristophanes van Byzantium en Aristarchus van Samothrake. Ze vergeleken oude kopieën van Homerus en andere dichters en verbeterden hun fouten. Het Griekse woord voor zo’n geleerde, φιλόλογος, betekent vriend van woorden. Door dit zorgvuldige werk aan teksten zegt men dat de filologie in Alexandrië is geboren.

Veel boeken zeggen dat de Bibliotheek in één grote brand verloren ging. De oude bronnen vertellen een trager verhaal, en historici zijn het er nog steeds niet over eens.

De eerste klap was geen brand. In 145 v.Chr., in een strijd om de troon, joeg koning Ptolemaeus VIII veel geleerden de stad uit, onder wie het hoofd van de Bibliotheek, Aristarchus. Daarna verloor die functie veel van haar aanzien.

In 48 v.Chr. zat Julius Caesar tijdens een oorlog vast in Alexandrië. Hij stak schepen in de haven in brand, en de vlammen sloegen over naar de stad. Plutarchus (Caesar 49) schrijft dat het vuur de grote bibliotheek verwoestte. Seneca citeert een verloren werk dat spreekt van 40.000 verbrande rollen, terwijl Ammianus, die vier eeuwen later schreef, 700.000 noemt. Toch bezocht Strabo zo’n twintig jaar na de brand het Μουσεῖον en beschreef hij het als nog in gebruik, en geleerden bleven er werken.

Later kreeg de stad te maken met belegeringen onder de keizers Aurelianus en Diocletianus aan het eind van de 3e eeuw n.Chr., en met een aardbeving en een tsunami in 365 n.Chr. In 391 n.Chr. liet Theophilus, de christelijke bisschop van Alexandrië, het Serapeum verwoesten, een tempel waarin een tweede bibliotheek had gestaan; niemand weet hoeveel boeken er nog waren. Het verhaal dat de Arabieren de boeken in 642 n.Chr. verbrandden, duikt pas op bij schrijvers uit de 13e eeuw, meer dan vijf eeuwen later, en historici verwerpen het. Waarschijnlijk is de Bibliotheek langzaam verdwenen, door oorlog, verwaarlozing en geldgebrek.

De meeste rollen van Alexandrië zijn verloren, maar het werk van de Bibliotheek niet. De teksten van Homerus die leerlingen vandaag lezen, zijn tot ons gekomen via de uitgaven en aantekeningen van de Alexandrijnse geleerden, die latere overschrijvers gebruikten. Zenodotus verdeelde de Ilias en de Odyssee elk in 24 boeken, en Aristophanes en Aristarchus maakten de eerste lijsten van de beste schrijvers in elk soort poëzie. De schrijvers op die lijsten werden het meest overgeschreven en onderwezen, en daarom zijn zij het die bewaard zijn gebleven.

Veel ideeën die wij vanzelfsprekend vinden, begonnen daar: boeken alfabetisch ordenen, een catalogus van schrijvers en titels maken en verschillende kopieën van een tekst vergelijken om de beste te vinden. Elke schoolbibliotheek die haar planken ordent en elke online catalogus volgen dezelfde weg.

In 2002 opende Egypte de Bibliotheca Alexandrina, een nieuwe bibliotheek vlak bij de plek waar de oude koninklijke wijk lag, die nu deels onder de zee ligt. Er is plaats voor miljoenen boeken. De verloren rollen kan ze niet terugbrengen, maar ze zet het oude idee voort: een plek waar mensen uit veel landen samen komen lezen en leren.