İskenderiye Kütüphanesi

Büyük İskender, MÖ 331’de Mısır kıyısında İskenderiye kentini kurdu. Onun ölümünden sonra komutanlarından biri I. Ptolemaios adıyla Mısır kralı oldu. O ve oğlu II. Ptolemaios, yeni başkentlerini Yunan biliminin merkezi yapmak istiyordu. Antik yazarlara göre onlara, Atina’daki Aristoteles okulunun öğrencisi Phaleronlu Demetrios danışmanlık yaptı.

Kentin kraliyet mahallesinde Μουσεῖον’u, yani Musalar tapınağını kurdular. Burası bugünkü anlamda bir müze değil, bilginlerin eviydi. Coğrafyacı Strabon onun üstü kapalı gezinti yolunu, tartışma için oturma yerlerini ve bilginlerin birlikte yemek yediği büyük salonu anlatır. Krallar onlara para öderdi, böylece bilginler zamanlarını çalışmaya ayırabilirdi.

Bunların yanında βιβλιοθήκη, yani kütüphane vardı. Onun βιβλία’sı, yani kitapları, bizimkilere benzemiyordu. Her biri, Nil kıyısında yetişen bir bitkiden yapılan bir yazı malzemesi olan πάπυρος’tan, yani papirüsten uzun bir rulo idi. Uzun bir eser için birçok rulo gerekirdi. Antik yazarlar koleksiyon için çok büyük sayılar verir, 700.000 ruloya kadar. Modern tarihçiler bu sayılara dikkatle yaklaşır: kimse onları bizim denetleyebileceğimiz bir şekilde saymadı.

Ptolemaioslar, Yunan dünyasının her yerinden ve daha ötesinden kitap satın almak için bol paralı görevliler gönderdi. Antik bir geleneğe göre koleksiyonun çekirdeği, büyük olasılıkla II. Ptolemaios’un satın aldığı Aristoteles’in kendi kütüphanesiydi. MS 2. yüzyıl hekimi Galenos ünlü bir hikâye anlatır: III. Ptolemaios döneminde limandaki bir gemide bulunan her kitap Kütüphane’ye götürülürdü. Orada yazıcılar her birinin bir ἀντίγραφον’unu, yani kopyasını çıkarırdı.

Bu kadar çok rulo düzen gerektiriyordu. Kütüphane’nin ilk yöneticisi Efesli Zenodotos, ruloları konularına göre ayırdı ve alfabetik sırayı kullandı. Hiçbir zaman resmî olarak baş kütüphaneci olmayan Kireneli şair Kallimakhos, Πίνακες’i, yani Tabloları yazdı: bütün Yunan yazarlarını türlerine göre sıralayan, her yazarın kısa yaşam öyküsünü ve eserlerinin listesini veren 120 kitaplık bir rehber. Bu bir κατάλογος, yani katalog, hatta çok daha fazlasıydı. Bugün kayıptır.

Kütüphane’nin sonraki yöneticileri ünlü bilginlerdi: Rodoslu Apollonios, Dünya’yı ölçen Kireneli Eratosthenes, Bizanslı Aristophanes ve Semadirekli Aristarkhos. Homeros’un ve başka şairlerin eski kopyalarını karşılaştırıp hatalarını düzelttiler. Böyle bir bilgin için kullanılan Yunanca sözcük φιλόλογος, sözcük dostu anlamına gelir. Metinler üzerindeki bu titiz çalışma yüzünden filolojinin İskenderiye’de doğduğu söylenir.

Birçok kitap, Kütüphane’nin tek bir büyük yangında yandığını söyler. Antik kaynaklar daha yavaş bir hikâye anlatır ve tarihçiler hâlâ anlaşamıyor.

İlk darbe bir yangın değildi. MÖ 145’te, taht kavgası sırasında Kral VIII. Ptolemaios birçok bilgini kentten kovdu; bunların arasında Kütüphane’nin yöneticisi Aristarkhos da vardı. Bundan sonra bu görev saygınlığının büyük kısmını yitirdi.

MÖ 48’de bir savaş sırasında İskenderiye’de kuşatılan Julius Caesar, limandaki gemileri ateşe verdi ve alevler kente yayıldı. Plutarkhos (Caesar 49), yangının büyük kütüphaneyi yok ettiğini yazar. Seneca, 40.000 rulonun yandığından söz eden kayıp bir eseri aktarır; dört yüzyıl sonra yazan Ammianus ise 700.000 der. Yine de yangından yaklaşık yirmi yıl sonra Strabon Μουσεῖον’u ziyaret etti ve onu hâlâ çalışır durumda anlattı; bilginler de orada çalışmayı sürdürdü.

Daha sonra kent, MS 3. yüzyılın sonunda imparatorlar Aurelianus ve Diocletianus döneminde kuşatmalar, MS 365’te de bir deprem ve tsunami yaşadı. MS 391’de İskenderiye’nin Hristiyan piskoposu Theophilos, ikinci bir kütüphaneye ev sahipliği yapmış bir tapınak olan Serapeum’u yıktırdı; orada hâlâ kaç kitap bulunduğunu kimse bilmiyor. Arapların kitapları MS 642’de yaktığı hikâyesi ilk kez 13. yüzyıl yazarlarında, beş yüzyıldan fazla sonra ortaya çıkar ve tarihçiler bunu reddeder. Kütüphane büyük olasılıkla savaşlar, ihmal ve para eksikliği yüzünden yavaş yavaş söndü.

İskenderiye’nin rulolarının çoğu kayboldu, ama Kütüphane’nin emeği kaybolmadı. Öğrencilerin bugün okuduğu Homeros metinleri, sonraki kopyacıların kullandığı İskenderiyeli bilginlerin baskıları ve notları sayesinde bize ulaştı. Zenodotos İlyada ile Odysseia’yı her biri 24 kitap olmak üzere böldü; Aristophanes ile Aristarkhos da her şiir türünün en iyi yazarlarının ilk listelerini hazırladı. Bu listelerdeki yazarlar en çok kopyalanan ve öğretilen yazarlar oldu, bu yüzden günümüze ulaşanlar onlardır.

Bugün doğal saydığımız birçok fikir orada başladı: kitapları alfabetik sıraya koymak, yazarların ve başlıkların kataloğunu yapmak ve en iyisini bulmak için bir metnin birkaç kopyasını karşılaştırmak. Raflarını düzenleyen her okul kütüphanesi ve her çevrimiçi katalog aynı yoldan gider.

Mısır 2002’de, eski kraliyet mahallesinin bulunduğu ve bugün kısmen denizin örttüğü yerin yakınında yeni bir kütüphane olan Bibliotheca Alexandrina’yı açtı. Milyonlarca kitaba yer var. Kayıp ruloları geri getiremez, ama eski fikri sürdürür: birçok ülkeden insanın birlikte okumak ve öğrenmek için geldiği bir yer.