Politonia i monotonia: dlaczego w 1982 roku zmieniły się greckie akcenty

Terminy są starsze niż znaki. W Kratylosie (399b) Platon może już powiedzieć, że środkową sylabę wypowiedziano z βαρεῖα zamiast z ὀξεῖα, ale mówi o głosie: o wysokości tonu, nie o znaku na stronie. Znaki pisane przypisuje się Arystofanesowi z Bizancjum, bibliotekarzowi w Aleksandrii około 200 r. p.n.e. To przypisanie wymaga ostrożności. Probert i Roussou (Journal of Hellenic Studies, 2019) zauważają, że opiera się ono na jednym krótkim tekście w dwóch paryskich rękopisach z XVI wieku, o niepewnej historii. Gramatyka Smytha (§161) dodaje, że znaków nie używano regularnie w rękopisach aż do czasów po 600 r. n.e.

Nazwy opisują dźwięki. ὀξεῖα, „ostra”, oznaczała ton wysoki, βαρεῖα, „ciężka”, niski, a περισπωμένη łączyła oba. Słownik Liddella–Scotta–Jonesa (LSJ) cytuje wszystkie trzy jako terminy gramatyczne u Dionizjosa Traka. Dwa przydechy, δασεῖα i ψιλή, mówiły, czy słowo zaczyna się od [h]. Słownik Triantafyllidisa wyjaśnia, że to [h] pisano niegdyś literą Η, jak w ΗΕΛΙΟΣ, i że przestało być wymawiane.

Według Nikosa Pantelidisa, w historii greki na Portalu Języka Greckiego, akcent muzyczny przetrwał do pierwszych wieków n.e., a potem ustąpił miejsca akcentowi dynamicznemu, który obowiązuje do dziś. Gdy zanikło także [h], system opisywał dźwięki, których już nie było. Akut i cyrkumfleks oznaczały teraz to samo, sylabę akcentowaną, a przydech nie oznaczał niczego. Mimo to uczniowie musieli uczyć się reguł. W debacie z 1982 roku sprawozdawca większości, Stefanos Dzumakas, naliczył pięć reguł ogólnych, siedem dla zaimków i imion oraz pięć dla czasowników, nie licząc wyjątków, i powiedział, że według statystyk nauka zajmuje około 6000 godzin lub więcej. To jego liczba i nie udało nam się odnaleźć statystyk, na których się opiera.

Nie każdy termin o starożytnym wyglądzie jest starożytny. Słownik Triantafyllidisa nazywa współczesne słowo υπογεγραμμένη, jotę podpisaną, kalką z nowołacińskiego iota subscriptum. Wspomniane w nim starożytne ὑπογεγραμμένη znaczyło coś zupełnie innego: farbę pod oczami.

W 1982 roku pomysł nie był nowy. W 1931 roku komisja Akademii Ateńskiej zaproponowała zastąpienie trzech akcentów jedną kropką i zniesienie przydechu miękkiego. W 1939 roku komisja gramatyczna, do której należał Manolis Triantafyllidis, zaproponowała jeden znak akcentu i żadnych przydechów. W czasie okupacji Ioannis Kakridis, profesor Uniwersytetu Ateńskiego, został ukarany za swoją ortografię: prasa grecka podaje dwumiesięczne zawieszenie w 1942 roku, a Nick Nicholas w internetowej historii monotonii datuje jego zwolnienie na 1941 rok. Nicholas podaje też, że do lat 60. XX wieku porzucono grawis i przydech nad rho, a w latach 70. duża część prasy i książek była w praktyce monotoniczna. W latach 1976–1979 odrzucono trzy projekty ustaw o monotonii.

11 stycznia 1982 roku minister edukacji Lefteris Veriwakis dodał monotonię jako poprawkę do projektu ustawy o egzaminach wstępnych. Nowa Demokracja zaprotestowała przeciw zaskoczeniu i późnej porze, ale nie przeciw samej idei, i opuściła salę. Projekt uchwalono o 1.20 w nocy 12 stycznia. Stał się ustawą 1228/1982, art. 2, a reguły przyniósł dekret prezydencki 297/1982 (Dziennik Urzędowy A 52, 29 kwietnia 1982). Oficjalne sprawozdanie obiecywało też oszczędności: kaszty drukarskie z 60 przegródkami zamiast ponad 180 i o 40% niższe koszty pisania na maszynie i druku.

Artykuł 1 dekretu mówi o pisanej grece nowożytnej (ο γραπτός νεοελληνικός λόγος). Główne reguły są krótkie:

• Przydechów się nie pisze.
• Znakiem akcentu jest ὀξεία, czyli akut.
• Otrzymuje go każde słowo o dwóch lub więcej sylabach.
• Słowa jednosylabowe go nie otrzymują, z wyjątkami takimi jak ή „lub” oraz pytajne πού i πώς.

Obowiązywał w edukacji od publikacji, w nowych podręcznikach od roku 1982/83, a w całym sektorze publicznym od 1 września 1982 roku. Apostrof i dierezis (διαλυτικά) nadal istnieją, bo nie są akcentami.

Dla ucznia zamiana w jedną stronę jest łatwa: ἥλιος zmienia się w ήλιος, τῶν w των, ὁ ἄνθρωπος w ο άνθρωπος. W drugą stronę nie da się tego zrobić bez dawnych reguł, bo ήλιος nie mówi już nic o [h], które widać w angielskim helio-. Reforma wciąż ma krytyków. Językoznawca Ewangelos Petrunias atakował jej reguły jako mechaniczne i nazwał wynik „monotoniczno-atonicznym”, podkreślając jednak, że politonia była gorsza.