Wymowa erazmiańska i współczesna greki starożytnej

Jeśli przeczytasz na głos stronę Ksenofonta w niemieckim Gymnasium, włoskim liceo classico czy brytyjskiej szkole, najpewniej użyjesz wymowy erazmiańskiej: szkolnego systemu, który stara się zbliżyć do greki attyckiej V i IV wieku p.n.e., dostosowanego do zwyczajów każdego kraju. Przeczytaj tę samą stronę w greckim liceum, a usłyszysz ją z dźwiękami greki nowożytnej, tak jak Grecy czytają swoje dawne teksty od czasów bizantyjskich.

Różnica jest duża. βασιλεύς, „król”, brzmi ba-si-LEUS w klasie erazmiańskiej i [vasiˈlefs] w Atenach. ἥλιος, „słońce”, to HE-li-os wobec [ˈiʎos]; αἷμα, „krew”, to HAJ-ma wobec [ˈema]. W grece nowożytnej litery i dwuznaki η, ι, υ, ει, οι i υι brzmią wszystkie [i]; to zjawisko nazywa się itacyzmem (ιωτακισμός).

Żadne z tych odczytań nie jest po prostu „błędne”. Wymowa erazmiańska to naukowa rekonstrukcja służąca nauce; nowogrecka to żywy wynik ponad dwóch tysięcy lat zmian. W tekście dla Centrum Języka Greckiego A.-F. Christidis proponuje, by Grecy czytali dawne teksty dalej po swojemu, byle wiedzieli, że starożytni Grecy tak ich nie wymawiali.

Większość zmian zaszła w okresie hellenistycznym i rzymskim, gdy greka stała się wspólnym językiem, κοινή, wschodniej części Morza Śródziemnego. Językoznawcy datują je głównie na podstawie błędów ortograficznych w papirusach i inskrypcjach, więc daty są przybliżone i różniły się w zależności od miejsca.

• Samogłoski. Klasyczne η było długim otwartym e; stało się bardziej zamknięte i w końcu zlało się z [i]. Od połowy II wieku p.n.e. papirusy mylą η z ει i ι, a αι z ε: dawny dyftong αι stał się zwykłym [e]. υ i οι przeszły najpierw w zaokrąglone [y], jak francuskie u, a dopiero później w [i]; w przypadku οι stało się to około X wieku n.e.
• Spółgłoski. Przed końcem epoki hellenistycznej przydechowe φ, θ, χ ([pʰ tʰ kʰ]) stały się [f θ x], a dźwięczne zwarte β, δ, γ ([b d g]) stały się [v ð ɣ].
• αυ i ευ. Od pierwszych wieków n.e. zaczęły brzmieć [av/af] i [ev/ef], jak w Ευρώπη [evˈropi] i ευχαριστώ [efxariˈsto].
• Iloczas i akcent. Przestano rozróżniać samogłoski długie i krótkie, a muzyczny akcent tonowy ustąpił miejsca dzisiejszemu akcentowi dynamicznemu.

Ulubiony dowód na dawne wartości pochodzi od komediopisarza Kratinosa (fr. 45 Kassel–Austin), u którego ktoś idzie, „mówiąc βῆ βῆ jak owca”. Żart działa tylko wtedy, gdy β było [b], a η samogłoską podobną do e, a nie [vi vi].

Uczeni bizantyjscy, którzy uczyli greki we Włoszech, przynieśli własną wymowę, bliską grece nowożytnej. Niektórzy wiedzieli już, że litery miały kiedyś inne wartości: około 1300 roku Maksym Planudes zauważył, że ἐρήμην, ἐροίμην i αἱρεῖ μιν brzmią identycznie. Zachodni humaniści, tacy jak Aldus Manucjusz, Girolamo Aleandro i Antonio de Nebrija, porównali opisy starożytnych gramatyków i zaproponowali poprawki.

W 1528 roku Erazm z Rotterdamu opublikował dialog De recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione, „O poprawnej wymowie łaciny i greki”. Była to propozycja reformy szkolnej; Erazm uważał swoje pomysły za tymczasowe i sam nie stosował ich konsekwentnie. Przeciwne stanowisko łączy się z Johannesem Reuchlinem, który uważał, że grekę starożytną należy czytać wymową żyjących Greków; stąd dawna para nazw „erazmiańska” i „reuchlinowska”.

Nowy system przyjął się najpierw w Anglii, w Cambridge, mimo początkowego sprzeciwu, i rozpowszechniał się powoli: wiele szkół zachowało lekturę bizantyjską aż do XIX wieku, a Adamantios Korais jej bronił. Dziś wymowa erazmiańska jest normą międzynarodową, ale silnie zabarwioną przez każdy język lokalny, tak że θ może być [t] w jednym kraju, a [θ] w innym. W Grecji teksty starożytne czyta się wymową nowogrecką.

Przy czytaniu Homera czy tragików na lekcji wymowa erazmiańska ma prawdziwe zalety. Rozróżnia dźwięki, które pisownia nadal rozróżnia: w wymowie nowogreckiej λύει, λύῃ i λύοι (indicativus, coniunctivus, optativus) brzmią wszystkie [ˈlii], a czytelnik erazmiański słyszy trzy różne formy. Poza tym czyni słyszalnym iloczas samogłosek, a heksametr opiera się na sylabach długich i krótkich.

Wymowa nowogrecka nie jest zepsutą kopią. Według E. Petruniasa jest bardzo bliska wymowie późnego okresu hellenistycznego i właśnie nią mówi się po grecku od tamtego czasu. Daje też uczącym się greki starożytnej dużą przewagę w grece nowożytnej: ἥλιος to wciąż ήλιος, φωνή to wciąż φωνή, a nauczyć się trzeba na nowo tylko dźwięków.

Wielu nauczycieli daje praktyczną odpowiedź: używaj systemu erazmiańskiego, jeśli wymaga tego twój kurs lub egzamin, i równolegle ucz się wartości nowogreckich. Wtedy każde słowo, które znasz z Ksenofonta czy Platona, staje się też słowem, które możesz usłyszeć i użyć w Grecji. Na tej stronie greckie słowa brzmią w wymowie nowogreckiej; porównaj je ze sposobem, w jaki czytasz je w szkole.