Uczę się greki starożytnej: czy nowogrecki jest trudny?

Jeśli tłumaczyłeś Platona lub Ksenofonta do Graecum, versione w liceo classico albo lekturę do A level, zaczynasz nowogrecki daleko przed innymi początkującymi. Alfabet jest ten sam, podobnie jak pisownia wielu słów: ἄνθρωπος to wciąż άνθρωπος, θάλασσα to wciąż θάλασσα, ψυχή to wciąż ψυχή. Rzeczowniki nadal mają trzy rodzaje, rodzajnik i przypadki, a czasowniki nadal rozróżniają aspekt, więc kategorie poznane przy prozie attyckiej to te same, których używa gramatyka nowogrecka.

Greka oficjalna, język gazet, szyldów i urzędowych formularzy, jest pełna słów, które rozbierasz na pierwszy rzut oka. Piekarnia może się wciąż nazywać «πρατήριο άρτου», punkt sprzedaży chleba, a sklep rybny «ιχθυοπωλείο». Czytanie przychodzi szybko. Wysiłku wymaga słuchanie i mówienie.

Wiele szkół poza Grecją uczy wymowy erazmiańskiej, czyli naukowej rekonstrukcji. Grecy czytają te same litery inaczej, a większość zmian zaszła długo przed powstaniem nowożytnego państwa. Centrum Języka Greckiego opisuje, jak już w koine itacyzm sprawił, że końcówki takie jak -εις i -ῃς brzmiały jednakowo, i jak zanikło dawne rozróżnienie samogłosek długich i krótkich.

W praktyce η, ι, υ, ει i οι wymawia się jako [i], a αι jako [e]. Litery β, γ i δ to miękkie spółgłoski szczelinowe, dlatego słownik zapisuje υδραυλικός jako [iðravlikós], z αυ czytanym [av]. Akcent jest dynamiczny, nie muzyczny. Współczesna pisownia zachowuje historyczne litery, więc oko rozpoznaje słowa, których ucho jeszcze nie wyłapuje. Dziś grekę pisze się też z jednym znakiem akcentu, w systemie monotonicznym, bez spirytusów.

Wiele z tego, czego uczyłeś się na pamięć, zniknęło. Według Centrum Języka Greckiego nieliterackie papirusy z I wieku p.n.e. już zastępują celownik, najpierw biernikiem, później dopełniaczem. Dziś przetrwał tylko w utartych zwrotach, takich jak εντάξει (w porządku), τοις μετρητοίς (gotówką) i δόξα σοι ο Θεός (chwała Bogu). Optatyw zniknął, podobnie jak bezokolicznik, mocno ograniczony już w X wieku i utracony do XVI. Jego jedynym śladem jest stała forma w perfectum, „έχω γράψει”, którą greckie gramatyki wciąż nazywają απαρέμφατο.

Ich miejsce zajmują nowe konstrukcje. Tam, gdzie Ksenofont pisze bezokolicznik, nowogrecki używa να, z ἵνα, z trybem łączącym: «θέλω να γράψω», chcę pisać. Czas przyszły tworzy się partykułą θα, która powstała z θέλει να: «θα γράψω», napiszę. Dopełnienie dalsze to σε z biernikiem albo zaimek w dopełniaczu: «δώσε μου», daj mi. Gramatyka jest lżejsza niż attycka, ale to nowe nawyki, które trzeba wyrobić.

Największą niespodzianką jest to, że najzwyklejsze słowa często się zmieniły. Wiele współczesnych pochodzi od hellenistycznych zdrobnień na -ιον. Ὀψάριον, mały dodatek do chleba, słowo na dwie ryby w Ewangelii Jana 6,9, stało się ψάρι; ψωμίον, mały kęs, stało się ψωμί; ὀμμάτιον, oczko, stało się μάτι; a κρᾶσις, mieszanie wina z wodą, dała κρασί. Nawet ὕδωρ zostało zastąpione przez νερό, od νηρὸν ὕδωρ, świeża woda.

Stare słowa nie zniknęły. Przeszły do wyższego rejestru: ιχθύς, άρτος i οίνος to słowa książkowe lub kościelne, a Eucharystia to wciąż «ο άρτος και ο οίνος». Praktyczna zasada dla filologa klasycznego: najpierw naucz się słowa codziennego, a starożytne zachowaj jako słownictwo oficjalne. Czy więc nowogrecki jest trudny? Czytanie to mały krok. Słuchanie i mówienie wymagają stałych ćwiczeń, ale nigdy nie zaczynasz od zera.