Wyrazy pochodzenia greckiego w języku polskim

Słowo telefon ma dwie części. Pierwsza to τῆλε, stare greckie słowo oznaczające „daleko”. Można je przeczytać już w Iliadzie Homera. Druga to φωνή, „głos” lub „dźwięk”. Razem znaczą mniej więcej „głos z daleka”.

Ale starożytni Grecy nigdy nie używali tego słowa. Nie mieli przecież telefonów! Zbudowali je ludzie w nowożytnej Europie ze starych greckich części. Wielki słownik francuski notuje francuskie téléphone w 1809 roku, dla rozmowy na odległość przez tuby głosowe. Inne słowniki podają późniejsze daty. W 1876 roku, gdy Alexander Graham Bell opatentował swój telefon, słowo to oznaczało po francusku także urządzenie elektryczne. Potem obiegło cały świat i dotarło również do Grecji. Słownik nowogrecki podaje, że τηλέφωνο weszło do greki z angielskiego albo przez francuski.

Niewiele z tych słów przyszło prosto z Grecji. Większość przeszła długą drogę przez łacinę. Zobacz drogę każdego z nich.

• telefon: τῆλε i φωνή, połączone w nowożytnej Europie.
• szkoła: z greckiego σχολή, przez łacińskie schola. Na początku σχολή znaczyło czas wolny! Później czas na naukę, a potem grupę uczniów.
• muzyka: od μουσική, „sztuka Muz”, przez łacińskie musica.
• teatr: od θέατρον, „miejsce do oglądania”, przez łacińskie theatrum i francuskie théâtre.
• biblioteka: od greckiego βιβλιοθήκη.

Dobry słownik opowiada taką samą historię o wielu innych słowach. Szukaj uwagi o tym, skąd pochodzi słowo. Nazywa się ona etymologią.

Greka zmieniła się od czasów Homera. Niektóre litery mają dziś nowe dźwięki. Litera η brzmi jak „i”, φ jak f, β jak w, a θ jak pierwszy dźwięk angielskiego thin. Słownik zapisuje dźwięki tych słów tak:

• τηλέφωνο [tiléfono]: telefon
• σχολείο [sxolío]: szkoła
• μουσική [musikí]: muzyka
• θέατρο [θéatro]: teatr
• βιβλίο [vivlío]: książka

Mały znak nad samogłoską pokazuje mocną sylabę: τηλέφωνο ma akcent na λέ, tak samo jak polskie telefon. Dotknij każdego słowa i powtórz je za głosem. Uważaj: σχολείο to nie to samo co σχολή. Dziś σχολή to zwykle część uniwersytetu, a dzieci chodzą do σχολείο.

Niektóre słowa nie mają nic wspólnego z greką. Greckie słowo na książkę to βιβλίο, od starożytnego βιβλίον. Stąd polska biblioteka. Ale polskie słowo książka wcale nie jest greckie: to zdrobnienie od starego słowa księga.

Inne języki też wybrały inaczej. Fiński mówi puhelin na telefon, od fińskiego czasownika. Chiński mówi 电话, chińskimi znakami. Więc nie zgaduj! Greckie słowa chowają się też tam, gdzie się ich nie spodziewasz: angielskie butter, masło, pochodzi od βούτυρον. Jeszcze dwa słowa z listy na tej stronie robią to samo: ἀριθμός, „liczba”, kryje się w angielskim arithmetic, a γράφω, „piszę”, w angielskim telegraph. Dzisiejsi Grecy nadal mówią αριθμός i γράφω.