De Griekse komedie: van Aristophanes tot Menander

Het woord κωμῳδία staat al bij Aristophanes (De Acharniërs 378). Meestal leidt men het af van κῶμος, een feestgelag of groep feestvierders, en ᾠδή, lied. Aristoteles (Poëtica 1448a) meldt dat de Doriërs het juist aan κώμη, dorp, koppelden; het standaardwoordenboek LSJ noemt dat onjuist. Het begin blijft duister, en Aristoteles zegt dat zelf: de vroege komedie bleef onopgemerkt omdat niemand haar serieus nam, en de archont gaf haar pas laat een koor (1449b).

Vaste data zijn er weinig. Een officiële komedie-wedstrijd begon op de Grote Dionysia in 486 v.Chr. (sommige bronnen zeggen 487/6) en op de Lenaia rond 440 v.Chr. Verwar de komedie niet met het saterspel (σατυρικό δράμα), dat de reeks stukken van een tragische dichter afsloot. Ook leverde de σάτυρος, de volgeling van Dionysos, niet het woord σάτιρα op: dat moderne woord kwam via het Italiaans uit Latijn satira.

De namen van de perioden zijn jonger dan de stukken. Aristoteles stelt in de Ethica Nicomachea (1128a) oude en nieuwe komedies tegenover elkaar: de oude lachten om obsceniteit (αἰσχρολογία), de nieuwe gaven de voorkeur aan de toespeling (ὑπόνοια). Latere schrijvers, onder wie Marcus Aurelius (11.6), gebruiken de drie termen Oude, Middelste en Nieuwe (ἀρχαία, μέση, νέα). De grenzen ertussen zijn bij benadering.

Van de Oude Komedie is maar één dichter met volledige stukken bewaard. Cratinus en Eupolis kennen we uit fragmenten, terwijl er van Aristophanes elf komedies over zijn, gedateerd van 425 tot 388 v.Chr., van de ongeveer veertig (de Suda noemt 44). Zijn doelwitten waren levende mensen. In De Acharniërs 377–378 herinnert de held, die namens de dichter spreekt, aan wat hij van Cleon te verduren kreeg om „de komedie van vorig jaar”; de afloop van dat conflict is onbekend. In De ridders (424 v.Chr.) verschijnt Cleon als Paphlagonische slaaf, en de verzen 230–232 grappen dat geen maskermaker zijn gezicht durfde na te maken. De wolken (423 v.Chr.) werd laatste in de wedstrijd; de Socrates van Plato (Apologie 19c) herinnert later aan de „Socrates” van het toneel die beweerde door de lucht te lopen.

Handboeken beschrijven de gebruikelijke volgorde van een stuk:

• πρόλογος: de acteurs zetten het probleem uiteen.
• πάροδος: het koor komt op, volgens de overlevering 24 man sterk en vaak verkleed, als wespen of vogels.
• ἀγών: een formele botsing van meningen; in De kikkers 883 staan Aeschylus en Euripides tegenover elkaar in een ἀγὼν σοφίας, een wedstrijd in wijsheid.
• παράβασις: het koor richt zich tot het publiek.
• ἐπεισόδια: korte scènes, afgewisseld met koorzang.

Bij een onderbreking van de handeling laat het koor zijn rol los en spreekt het de toeschouwers rechtstreeks aan, vaak namens de dichter. Aristophanes heeft daarvoor het werkwoord: „naar het publiek toe” stappen, πρὸς τὸ θέατρον παραβῆναι (De ridders 508; vgl. De vrede 735 en De Thesmophoriazusae 785). Het LSJ citeert het zelfstandig naamwoord παράβασις voor deze scène alleen uit latere auteurs, zoals Plutarchus en Hephaestion. Over het beeld erachter is men het niet eens: volgens het LSJ „kwam” het koor „naar voren”, anderen leggen uit dat het uit zijn rol „stapt”.

Twee voorbeelden tonen de reikwijdte. In De wolken 518, in de bewaarde herziene tekst, begint het koor met ὦ θεώμενοι κατερῶ πρὸς ὑμᾶς ἐλευθέρως τἀληθῆ, „toeschouwers, ik zal u vrijuit de waarheid zeggen”, waarna de klacht van de dichter over de nederlaag van het stuk volgt. In De kikkers 686–688 eist het „heilige koor” het recht op de stad raad te geven en dringt het erop aan de burgers gelijk te maken (ἐξισῶσαι τοὺς πολίτας). Hoever zulke passages de eigen opvattingen van Aristophanes weergeven, staat ter discussie. De parabase was nooit verplicht: Liddell en Scott wijzen op de afwezigheid ervan in Lysistrata, de Ecclesiazusae en Plutus, en geen enkel bewaard stuk na De kikkers (405 v.Chr.) heeft er een.

Na de Peloponnesische Oorlog verandert de komedie. De teksten van de Ecclesiazusae (ca. 392 v.Chr.) en Plutus (388 v.Chr.) dragen de aantekening χοροῦ, „van het koor”, waar een koorlied niet meer is uitgeschreven. Platonius, een latere criticus, wijt het terugtreden van de politieke aanval aan angst voor processen en een tekort aan mannen die koren wilden betalen: één antieke verklaring, geen bewezen oorzaak. Tussen 388 en 316 v.Chr. is geen volledig stuk bewaard, dus de Middelste Komedie kennen we uit titels en fragmenten.

De Nieuwe Komedie trekt vanaf de jaren 320 v.Chr. het particuliere huis in. Haar plots berusten op toeval en op vaste typen: de verliefde jongeman, de slimme slaaf, de opschepperige soldaat, de praatzieke kok, de klaploper. Aan Menander (ca. 342–291 v.Chr.; de data verschillen licht) schrijft de Suda 108 stukken toe, maar er zijn maar acht overwinningen bekend. Zijn eerste opvoering dateert van 321 v.Chr., en zijn Δύσκολος, „de mopperaar”, won op de Lenaia van 316 v.Chr.

Menander kwam niet tot ons via middeleeuwse handschriften. Hij keerde terug uit Egyptische papyri: de Codex van Caïro verscheen in 1907, en een Bodmer-codex uit de 3e eeuw n.Chr. gaf ons in 1958 de Δύσκολος, het enige stuk dat vrijwel compleet bewaard is. Plautus en Terentius bewerkten Griekse originelen voor Rome, en minstens tien van hun stukken komen van Menander en Philemon. De titels spreken nog altijd Nieuwgrieks: βάτραχοι zijn kikkers, σφήκες wespen, en δύσκολος, ooit knorrig, betekent nu vooral moeilijk.