Pochodzenie alfabetu greckiego

Dawno temu Grecy nie mieli alfabetu. Około 800 r. p.n.e., może trochę wcześniej albo później, poznali go od Fenicjan. Fenicjanie mieszkali na wybrzeżu dzisiejszego Libanu. Byli kupcami i pływali po całym Morzu Śródziemnym. Pisali za pomocą niewielkiego zestawu znaków, a każdy znak oznaczał jeden dźwięk.

Grecy przejęli te znaki i uczynili je swoimi. Nawet nazwy pozostały podobne: fenickie litery alef, bet i gimel stały się greckimi ἄλφα, βῆτα i γάμμα. Historyk Herodot, który pisał w V wieku p.n.e., opowiada, że Grecy z Jonii nazywali swoje litery Φοινικήια, czyli literami „fenickimi”. Przytacza też starą opowieść, że Kadmos przyniósł je do Grecji z Fenicji. Historycy zgadzają się, że litery pochodzą z Fenicji, ale wciąż dyskutują, kiedy i gdzie dokładnie Grecy po raz pierwszy się ich nauczyli.

Pismo fenickie zapisywało tylko spółgłoski, dźwięki takie jak b, g czy d. Czytelnik musiał zgadywać samogłoski, dźwięki takie jak a, e czy o. Dla języka fenickiego to wystarczało, ale greka potrzebuje swoich samogłosek: bez nich wiele greckich słów wygląda tak samo.

Dlatego Grecy wpadli na sprytny pomysł. Niektóre litery fenickie oznaczały dźwięki, których w grece nie było. Grecy zatrzymali te litery i dali im nowe zadanie: zapisywać samogłoski. Alef był na przykład krótkim zwarciem w gardle; w grece stał się ἄλφα, dźwiękiem a. Dziś te dźwięki nazywa się φωνήεντα, samogłoski, a pozostałe σύμφωνα, spółgłoski. Ponieważ zapisywał jedne i drugie, wielu uczonych nazywa alfabet grecki pierwszym prawdziwym alfabetem. Nawet słowo „alfabet”, ἀλφάβητος, jest greckie: łączy nazwy dwóch pierwszych liter, alfy i bety.

Najstarsze greckie teksty zapisane literami pochodzą z VIII wieku p.n.e. Słynnym przykładem jest dzban na wino znaleziony koło bramy Dipylon w Atenach. Ktoś wyrył na nim krótki tekst wczesnymi greckimi literami. To jeden z najstarszych znanych nam napisów greckich. Dziś dzban znajduje się w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach.

Na początku nie wszystkie greckie miasta pisały tak samo. Każdy region miał własny miejscowy alfabet, z trochę innymi kształtami liter, a nawet z kilkoma innymi literami. Pierwsi pisarze nie zawsze też pisali od lewej do prawej. Niektórzy pisali od prawej do lewej, jak Fenicjanie, a inni zawracali na końcu każdego wiersza, jak wół orzący pole. Używali tylko wielkich liter, często bez odstępów między słowami. Małe litery pojawiły się dużo później, u skrybów epoki bizantyjskiej.

Jończycy mieszkali na wybrzeżu Azji Mniejszej, w dzisiejszej Turcji, i na pobliskich wyspach. Ich alfabet miał dwie litery, których brakowało w dawnym alfabecie ateńskim: η, etę, dla długiego e, oraz ω, omegę, dla długiego o. W dawnym piśmie ateńskim jedna litera E oznaczała zarówno krótkie, jak i długie e.

W 403/2 r. p.n.e. Ateny postanowiły zapisywać swoje oficjalne dokumenty alfabetem jońskim. Był to duży krok w stronę jednego alfabetu dla wszystkich Greków. Później podboje Aleksandra Wielkiego, który zmarł w 323 r. p.n.e., rozpowszechniły litery jońskie jeszcze dalej.

Ten alfabet ma 24 litery, od άλφα do ωμέγα. Greckie dzieci do dziś uczą się w szkole właśnie tych 24 liter. Również alfabet łaciński, ten, który teraz czytasz, pochodzi od liter greckich.