Pismo linearne B: najstarsze pismo greckie

Pismo linearne B było używane na Krecie i w Grecji kontynentalnej w epoce brązu, mniej więcej w latach 1400–1200 p.n.e., do zapisu najstarszej znanej odmiany greki, zwanej mykeńską. Nazywa się „linearne”, bo jego znaki to kreski wyryte w glinie, a nie obrazki; po grecku to Γραμμική Β, od γραμμή, „linia”. Litera B odróżnia je od starszego pisma linearnego A z minojskiej Krety, które wciąż nie zostało odczytane: nikt nie wie, jaki język zapisuje.

Niemal wszystkie teksty w piśmie linearnym B przetrwały na glinianych tabliczkach, πινακίδες. Największe archiwa pochodzą z Knossos na Krecie, około 4100 tabliczek i fragmentów, oraz z tak zwanego pałacu Nestora w Pylos w Mesenii, około 1050; mniejsze grupy pochodzą z Myken, Tirynsu, Teb, Chanii i kilku innych miejsc. Tabliczki nie miały przetrwać. Były tylko suszone, nie wypalane, i służyły do bieżących rachunków. Ocalały, bo pożary, które zniszczyły pałace, wypaliły je na twardo; dlatego prawie żadna nie jest starsza o więcej niż rok od zniszczenia swojego pałacu. Ich treść jest administracyjna: owce i wełna, oliwa i olejki zapachowe, brąz dla kowali, rydwany, ofiary dla bogów.

Pierwszą tabliczkę w piśmie linearnym B, jaką zobaczył współczesny badacz, znalazł zapewne grecki przedsiębiorca i miłośnik starożytności Minos Kalokairinos podczas wykopalisk w Knossos w 1878 roku; od 1900 roku wykopaliska sir Arthura Evansa przyniosły ich tysiące. Evans był pewien, że język nie jest grecki, i niewielu uczonych mu się sprzeciwiało. Dwie rzeczy były jasne. Pismo miało 87 znaków fonetycznych: za dużo jak na alfabet i za mało jak na pismo wyrazowe, musiało więc być sylabariuszem, z jednym znakiem na każdą συλλαβή, sylabę. Obok tych znaków używało obrazkowych logogramów dla ludzi, zwierząt i towarów, a po nich stały liczby.

Amerykańska filolożka klasyczna Alice Kober dowiodła, że język był fleksyjny: grupy słów różniły się tylko końcówkami. Emmett L. Bennett Jr ustalił standardową listę znaków i w 1951 roku opublikował tabliczki z Pylos, znajdowane od 1939 roku. Brytyjski architekt Michael Ventris ułożył znaki w siatkę wspólnych spółgłosek i samogłosek, a potem założył, że niektóre słowa z Knossos to kreteńskie nazwy miejsc: a-mi-ni-so to Amnisos, port Knossos, a ko-no-so to samo Knossos. Ku jego zaskoczeniu wartości dawały grekę. Ogłosił odczytanie w radiu BBC 1 lipca 1952 roku. Dołączył do niego filolog John Chadwick, a ich wspólny artykuł ukazał się w 1953 roku. W tym samym roku świeżo znaleziona tabliczka z Pylos, PY Ta 641, przyniosła potwierdzenie: obok rysunku trójnożnego kotła i liczby 2 widnieje ti-ri-po-de, τρίποδε, „dwa trójnogi”.

Pismo linearne B przejęto z pisma minojskiego, stworzonego dla innego języka, i źle pasuje ono do greki. Każdy znak oznacza samą samogłoskę (a, e, i, o, u) albo spółgłoskę z samogłoską (pa, ti, ko). Greckie słowa ze zbitkami spółgłosek i spółgłoskami na końcu trzeba uprościć, a czytelnik musi uzupełnić brakujące dźwięki:

• Końcowe spółgłoski, takie jak -s, zwykle się nie zapisuje: ko-no-so to Knossos.
• Ta sama seria znaków służy dla l i dla r.
• Jedna seria obejmuje k, g i kh: ka-ko oznacza khalkos, χαλκός, „brąz”.
• Zbitki spółgłosek rozbija się dodatkowymi samogłoskami: ti-ri-po-de zamiast tripode.

Greka mykeńska zachowuje też dźwięki i formy, które później zanikły. Tabliczki zapisują jeszcze dźwięk w, utracony w większości późniejszych dialektów: e-ra-wo / e-ra3-wo to elaiwon, klasyczne ἔλαιον, „oliwa”, a król to wa-na-ka, wanax, który u Homera występuje jako ἄναξ. Kowal brązu to ka-ke-u, khalkeus, klasyczny χαλκεύς, a tabliczki serii Jn z Pylos notują ilości brązu przydzielane takim kowalom.

Odczytanie przesunęło pisaną grekę o ponad 3000 lat wstecz, około pięciu wieków przed Homerem, i uczyniło grekę wciąż używanym językiem europejskim o najstarszej zapisanej historii. Zmieniło też obraz świata mykeńskiego. Tabliczki pokazują pałace zarządzane przez skrybów, którzy liczyli wszystko: daniny dla pałacu, racje żywności, bydło, ziemię, ofiary dla Zeusa i innych bogów. Taka biurokracja słabo pasuje do świata Iliady, w którym bogactwo to bydło i skarby zdobyte w łupieżczych wyprawach.

Wiele pozostaje niepewne. Ponieważ tabliczki obejmują tylko ostatnie miesiące każdego pałacu, dają wąski obraz. Nie ma w nich listów, praw ani literatury, a znaczenie wielu słów wciąż budzi spory. Historycy nie zgadzają się co do tego, jak duży obszar kontrolował każdy pałac, a data zniszczenia Knossos od dawna jest sporna. Po upadku pałaców, około 1200 roku p.n.e., pismo zniknęło z Grecji na kilka stuleci. Gdy Grecy znów zaczęli pisać, używali alfabetu przejętego z pisma fenickiego, a nie pisma linearnego B.