Origjina e alfabetit grek

Shumë kohë më parë, grekët nuk kishin alfabet. Rreth vitit 800 p.e.s., ndoshta pak më herët ose pak më vonë, mësuan një alfabet nga fenikasit. Fenikasit jetonin në bregun e Libanit të sotëm dhe ishin tregtarë që lundronin në gjithë Mesdheun. Ata shkruanin me një varg të shkurtër shenjash, dhe çdo shenjë tregonte një tingull.

Grekët i morën këto shenja dhe i bënë të tyret. Edhe emrat mbetën të ngjashëm: shkronjat fenikase alef, bet dhe gimel u bënë shkronjat greke ἄλφα, βῆτα dhe γάμμα. Historiani Herodoti, që shkruante në shekullin V p.e.s., tregon se grekët jonianë i quanin shkronjat e tyre Φοινικήια, shkronja «fenikase». Ai tregon edhe legjendën e vjetër se Kadmi i solli ato në Greqi nga Fenikia. Historianët pajtohen se shkronjat erdhën nga Fenikia, por ende diskutojnë se kur dhe ku saktësisht i mësuan grekët për herë të parë.

Shkrimi fenikas tregonte vetëm bashkëtingëlloret, tinguj si b, g ose d. Lexuesit duhej t’i gjenin vetë zanoret, tinguj si a, e ose o. Kjo funksiononte mirë për gjuhën fenikase, por greqishtja ka nevojë për zanoret e saj: pa to, shumë fjalë greke duken njësoj.

Prandaj grekët patën një ide të zgjuar. Disa shkronja fenikase tregonin tinguj që greqishtja nuk i përdorte. Grekët i mbajtën këto shkronja dhe u dhanë një detyrë të re: të tregonin zanore. Alefi, për shembull, ishte një ndalesë e shkurtër në fyt; në greqisht u bë ἄλφα, tingulli a. Sot këta tinguj quhen φωνήεντα, zanore, dhe të tjerët σύμφωνα, bashkëtingëllore. Meqë shkruante të dyja, shumë studiues e quajnë alfabetin grek alfabetin e parë të vërtetë. Edhe fjala «alfabet», ἀλφάβητος, është greke: bashkon emrat e dy shkronjave të para, alfa dhe beta.

Tekstet më të vjetra greke të shkruara me shkronja janë nga shekulli VIII p.e.s. Një shembull i famshëm është një kanë vere e gjetur pranë portës Dipilon në Athinë. Dikush gërvishti mbi të një tekst të shkurtër me shkronja të hershme greke, një nga mbishkrimet më të vjetra greke që njohim. Sot kana ndodhet në Muzeun Kombëtar Arkeologjik të Athinës.

Në fillim, qytetet greke nuk shkruanin të gjitha në të njëjtën mënyrë. Çdo krahinë kishte alfabetin e vet vendor, me disa forma të ndryshme shkronjash, madje edhe me disa shkronja të ndryshme. Shkruesit e parë nuk shkruanin gjithmonë nga e majta në të djathtë. Disa shkruanin nga e djathta në të majtë, si fenikasit, dhe disa ktheheshin në fund të çdo rreshti, si një ka që lëron arën. Ata përdornin vetëm shkronja të mëdha, shpesh pa hapësira midis fjalëve. Shkronjat e vogla erdhën shumë më vonë, me shkruesit e periudhës bizantine.

Jonianët jetonin në bregun e Azisë së Vogël, në Turqinë e sotme, dhe në ishujt përreth. Alfabeti i tyre kishte dy shkronja që i mungonin alfabetit të vjetër athinas: η, eta, për një e të gjatë, dhe ω, omega, për një o të gjatë. Në shkrimin e vjetër athinas, e vetmja shkronjë E tregonte edhe e-në e shkurtër, edhe e-në e gjatë.

Më 403/2 p.e.s., Athina vendosi t’i shkruante dokumentet e saj zyrtare me alfabetin jonian. Ky ishte një hap i madh drejt një alfabeti të vetëm për të gjithë grekët. Më vonë, pushtimet e Aleksandrit të Madh, që vdiq më 323 p.e.s., i përhapën shkronjat joniane edhe më larg.

Ky alfabet ka 24 shkronja, nga άλφα deri te ωμέγα. Fëmijët grekë mësojnë ende sot në shkollë pikërisht këto 24 shkronja. Edhe alfabeti latin, ai që po lexon tani, vjen nga shkronjat greke.