Yunan alfabesinin kökeni

Çok uzun zaman önce Yunanların alfabesi yoktu. MÖ 800 dolaylarında, belki biraz daha önce ya da sonra, Fenikelilerden bir alfabe öğrendiler. Fenikeliler bugünkü Lübnan’ın kıyılarında yaşıyordu. Tüm Akdeniz’de yelken açan tüccarlardı. Kısa bir işaret dizisiyle yazıyorlardı ve her işaret bir sesi gösteriyordu.

Yunanlar bu işaretleri aldı ve kendilerine mal etti. Adlar bile birbirine yakın kaldı: Fenike harfleri alef, bet ve gimel, Yunanca ἄλφα, βῆτα ve γάμμα oldu. MÖ 5. yüzyılda yazan tarihçi Herodotos, İyonyalı Yunanların harflerine Φοινικήια, yani “Fenike” harfleri dediğini anlatır. Ayrıca harfleri Kadmos’un Fenike’den Yunanistan’a getirdiğine dair eski efsaneyi de aktarır. Tarihçiler harflerin Fenike’den geldiği konusunda hemfikirdir, ama Yunanların onları ilk kez tam olarak ne zaman ve nerede öğrendiğini hâlâ tartışırlar.

Fenike yazısı yalnızca ünsüzleri, yani b, g ya da d gibi sesleri gösteriyordu. Okuyanlar a, e ya da o gibi ünlüleri tahmin etmek zorundaydı. Bu Fenike dili için iyi işliyordu, ama Yunancanın ünlülere ihtiyacı vardır: ünlüler olmadan pek çok Yunanca sözcük birbirine benzer.

Bu yüzden Yunanlar akıllıca bir fikir buldu. Bazı Fenike harfleri, Yunancada kullanılmayan sesleri gösteriyordu. Yunanlar bu harfleri tuttu ve onlara yeni bir görev verdi: ünlüleri göstermek. Örneğin alef, boğazda kısa bir duraksamaydı; Yunancada ἄλφα, yani a sesi oldu. Bugün bu seslere φωνήεντα, ünlüler, ötekilerine de σύμφωνα, ünsüzler denir. Her ikisini de yazdığı için pek çok bilim insanı Yunan alfabesine ilk gerçek alfabe der. “Alfabe” sözcüğü, ἀλφάβητος, bile Yunancadır: ilk iki harfin adlarını, alfa ile betayı birleştirir.

Harflerle yazılmış en eski Yunanca metinler MÖ 8. yüzyıldandır. Ünlü bir örnek, Atina’da Dipylon kapısının yakınında bulunan bir şarap testisidir. Birisi üzerine erken Yunan harfleriyle kısa bir metin kazımıştır. Bu, bildiğimiz en eski Yunanca yazıtlardan biridir. Testi bugün Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’ndedir.

Başlangıçta Yunan kentlerinin hepsi aynı biçimde yazmıyordu. Her bölgenin kendi yerel alfabesi vardı; bazı harflerin biçimi farklıydı, hatta bazı harfler bile farklıydı. İlk yazıcılar her zaman soldan sağa da yazmıyordu. Kimi Fenikeliler gibi sağdan sola yazıyor, kimi de her satırın sonunda, tarlayı süren bir öküz gibi geri dönüyordu. Yalnızca büyük harf kullanıyorlardı ve sözcükler arasında çoğu zaman boşluk bırakmıyorlardı. Küçük harfler çok daha sonra, Bizans dönemi yazıcılarıyla geldi.

İyonlar Küçük Asya’nın kıyılarında, bugünkü Türkiye’de, ve yakındaki adalarda yaşıyordu. Onların alfabesinde, eski Atina alfabesinde olmayan iki harf vardı: uzun e için η, eta, ve uzun o için ω, omega. Eski Atina yazısında tek bir E harfi hem kısa hem uzun e’yi gösteriyordu.

MÖ 403/2’de Atina, resmî belgelerini İyon alfabesiyle yazmaya karar verdi. Bu, bütün Yunanlar için tek bir alfabeye doğru büyük bir adımdı. Daha sonra, MÖ 323’te ölen Büyük İskender’in fetihleri İyon harflerini daha da uzaklara yaydı.

Bu alfabenin 24 harfi vardır, άλφα’dan ωμέγα’ya kadar. Yunan çocukları bugün de okulda tam olarak bu 24 harfi öğrenir. Şu anda okuduğun Latin alfabesi de Yunan harflerinden gelir.