Η προέλευση του ελληνικού αλφαβήτου

Πριν από πολλά χρόνια, οι Έλληνες δεν είχαν αλφάβητο. Γύρω στο 800 π.Χ., ίσως λίγο νωρίτερα ή λίγο αργότερα, το έμαθαν από τους Φοίνικες. Οι Φοίνικες ζούσαν στις ακτές του σημερινού Λιβάνου και ήταν έμποροι που ταξίδευαν σε όλη τη Μεσόγειο. Έγραφαν με λίγα σημάδια, και κάθε σημάδι έδειχνε έναν ήχο.

Οι Έλληνες δανείστηκαν αυτά τα σημάδια και τα έκαναν δικά τους. Ακόμη και τα ονόματα έμειναν κοντινά: τα φοινικικά άλεφ, μπεθ και γκίμελ έγιναν τα ελληνικά ἄλφα, βῆτα και γάμμα. Ο ιστορικός Ηρόδοτος, που έγραφε τον 5ο αιώνα π.Χ., λέει ότι οι Ίωνες ονόμαζαν τα γράμματά τους Φοινικήια, δηλαδή «φοινικικά» γράμματα. Λέει επίσης την παλιά ιστορία ότι ο Κάδμος τα έφερε στην Ελλάδα από τη Φοινίκη. Οι ιστορικοί συμφωνούν ότι τα γράμματα ήρθαν από τη Φοινίκη, αλλά συζητούν ακόμη πότε ακριβώς και πού τα έμαθαν πρώτα οι Έλληνες.

Η φοινικική γραφή έδειχνε μόνο σύμφωνα, ήχους όπως το β, το γ ή το δ. Οι αναγνώστες έπρεπε να μαντέψουν τα φωνήεντα, ήχους όπως το α, το ε ή το ο. Αυτό λειτουργούσε καλά για τη φοινικική γλώσσα, αλλά η ελληνική χρειάζεται τα φωνήεντά της: χωρίς αυτά, πολλές ελληνικές λέξεις μοιάζουν ίδιες.

Έτσι οι Έλληνες είχαν μια έξυπνη ιδέα. Μερικά φοινικικά γράμματα έδειχναν ήχους που η ελληνική δεν είχε. Οι Έλληνες κράτησαν αυτά τα γράμματα και τους έδωσαν μια νέα δουλειά: να δείχνουν φωνήεντα. Το άλεφ, για παράδειγμα, ήταν ένα μικρό κόμπιασμα στον λαιμό· στα ελληνικά έγινε ἄλφα, ο ήχος α. Σήμερα αυτοί οι ήχοι λέγονται φωνήεντα και οι άλλοι σύμφωνα. Επειδή έγραφε και τα δύο, πολλοί ερευνητές λένε το ελληνικό αλφάβητο το πρώτο αληθινό αλφάβητο. Ακόμη και η λέξη ἀλφάβητος είναι ελληνική: ενώνει τα ονόματα των δύο πρώτων γραμμάτων, άλφα και βήτα.

Η αρχαιότερη ελληνική γραφή με γράμματα είναι του 8ου αιώνα π.Χ. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι μια κανάτα για κρασί που βρέθηκε κοντά στο Δίπυλο της Αθήνας. Κάποιος χάραξε πάνω της ένα μικρό κείμενο με πρώιμα ελληνικά γράμματα, μία από τις αρχαιότερες ελληνικές επιγραφές που ξέρουμε. Σήμερα η κανάτα βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.

Στην αρχή, οι ελληνικές πόλεις δεν έγραφαν όλες με τον ίδιο τρόπο. Κάθε περιοχή είχε το δικό της τοπικό αλφάβητο, με κάποια διαφορετικά σχήματα γραμμάτων, ακόμη και με κάποια διαφορετικά γράμματα. Οι πρώτοι γραφείς δεν έγραφαν πάντα από αριστερά προς τα δεξιά. Άλλοι έγραφαν από δεξιά προς τα αριστερά, όπως οι Φοίνικες, και άλλοι γύριζαν στο τέλος κάθε σειράς, όπως το βόδι που οργώνει το χωράφι. Χρησιμοποιούσαν μόνο κεφαλαία γράμματα, συχνά χωρίς κενά ανάμεσα στις λέξεις. Τα πεζά γράμματα ήρθαν πολύ αργότερα, με τους γραφείς της βυζαντινής εποχής.

Οι Ίωνες ζούσαν στις ακτές της Μικράς Ασίας, στη σημερινή Τουρκία, και στα κοντινά νησιά. Το αλφάβητό τους είχε δύο γράμματα που έλειπαν από το παλιό αθηναϊκό αλφάβητο: το η, ήτα, για το μακρό ε, και το ω, ωμέγα, για το μακρό ο. Στην παλιά αθηναϊκή γραφή, το ένα γράμμα Ε έδειχνε και το βραχύ και το μακρό ε.

Το 403/2 π.Χ. η Αθήνα αποφάσισε να γράφει τα επίσημα έγγραφά της με το ιωνικό αλφάβητο. Αυτό ήταν ένα μεγάλο βήμα προς ένα αλφάβητο για όλους τους Έλληνες. Αργότερα, οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που πέθανε το 323 π.Χ., διέδωσαν τα ιωνικά γράμματα ακόμη πιο μακριά.

Αυτό το αλφάβητο έχει 24 γράμματα, από το άλφα ως το ωμέγα. Τα παιδιά στην Ελλάδα μαθαίνουν ακόμη και σήμερα στο σχολείο ακριβώς αυτά τα 24 γράμματα. Και το λατινικό αλφάβητο, αυτό που διαβάζεις τώρα, προέρχεται από τα ελληνικά γράμματα.