Het ontstaan van het Griekse alfabet

Heel lang geleden hadden de Grieken geen alfabet. Rond 800 v.Chr., misschien iets eerder of later, leerden ze er een kennen van de Feniciërs. De Feniciërs woonden aan de kust van het huidige Libanon. Ze waren handelaren en zeilden over de hele Middellandse Zee. Ze schreven met een korte reeks tekens, en elk teken stond voor één klank.

De Grieken namen deze tekens over en maakten ze tot hun eigen tekens. Zelfs de namen bleven op elkaar lijken: de Fenicische letters aleph, beth en gimel werden de Griekse ἄλφα, βῆτα en γάμμα. De geschiedschrijver Herodotus, die in de 5e eeuw v.Chr. schreef, vertelt dat de Ionische Grieken hun letters Φοινικήια noemden, ‘Fenicische’ letters. Hij vertelt ook het oude verhaal dat Kadmos ze uit Fenicië naar Griekenland bracht. Historici zijn het erover eens dat de letters uit Fenicië komen, maar ze discussiëren nog over wanneer en waar de Grieken ze precies voor het eerst leerden.

Het Fenicische schrift liet alleen medeklinkers zien, klanken als b, g of d. Lezers moesten de klinkers raden, klanken als a, e of o. Voor de Fenicische taal werkte dat goed, maar het Grieks heeft zijn klinkers nodig: zonder klinkers lijken veel Griekse woorden op elkaar.

Daarom kregen de Grieken een slim idee. Sommige Fenicische letters stonden voor klanken die het Grieks niet gebruikte. De Grieken hielden die letters en gaven ze een nieuwe taak: klinkers laten zien. De aleph was bijvoorbeeld een kort stootje in de keel; in het Grieks werd het ἄλφα, de klank a. Nu heten deze klanken φωνήεντα, klinkers, en de andere σύμφωνα, medeklinkers. Omdat het allebei schreef, noemen veel geleerden het Griekse alfabet het eerste echte alfabet. Zelfs het woord ‘alfabet’, ἀλφάβητος, is Grieks: het voegt de namen van de eerste twee letters samen, alfa en bèta.

De oudste Griekse teksten in letters komen uit de 8e eeuw v.Chr. Een beroemd voorbeeld is een wijnkan die bij de Dipylonpoort in Athene is gevonden. Iemand kraste er een korte tekst in met vroege Griekse letters, een van de oudste Griekse inscripties die we kennen. Nu staat de kan in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene.

In het begin schreven niet alle Griekse steden op dezelfde manier. Elke streek had een eigen plaatselijk alfabet, met wat andere lettervormen en zelfs met een paar andere letters. De eerste schrijvers schreven ook niet altijd van links naar rechts. Sommigen schreven van rechts naar links, zoals de Feniciërs, en anderen keerden aan het eind van elke regel om, zoals een os die een akker ploegt. Ze gebruikten alleen hoofdletters, vaak zonder spaties tussen de woorden. Kleine letters kwamen pas veel later, met de schrijvers van de Byzantijnse tijd.

De Ioniërs woonden aan de kust van Klein-Azië, in het huidige Turkije, en op de eilanden in de buurt. Hun alfabet had twee letters die het oude Atheense alfabet niet had: η, èta, voor een lange e, en ω, omega, voor een lange o. In het oude Atheense schrift stond de ene letter E voor zowel de korte als de lange e.

In 403/2 v.Chr. besloot Athene zijn officiële documenten in het Ionische alfabet te schrijven. Dat was een grote stap naar één alfabet voor alle Grieken. Later verspreidden de veroveringen van Alexander de Grote, die in 323 v.Chr. stierf, de Ionische letters nog verder.

Dit alfabet heeft 24 letters, van άλφα tot ωμέγα. Griekse kinderen leren op school nog altijd precies deze 24 letters. Ook het Latijnse alfabet, het alfabet dat je nu leest, komt van de Griekse letters.