Η αρχαία αγορά της Αθήνας

Η λέξη αγορά (ἀγορά) σήμαινε πρώτα μια συγκέντρωση ανθρώπων, και μετά τον τόπο όπου μαζεύονταν οι άνθρωποι. Στην Αθήνα η Αγορά ήταν μια επίπεδη, ανοιχτή πλατεία ανάμεσα σε τρεις λόφους: τον βράχο της Ακρόπολης, τον λόφο του Αρείου Πάγου και έναν χαμηλό λόφο που λεγόταν Κολωνός Αγοραίος.

Άνθρωποι ζούσαν σε αυτό το μέρος πολύ πριν γίνει πλατεία. Στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., την εποχή του νομοθέτη Σόλωνα, έγινε δημόσιος χώρος για όλους τους πολίτες. Πέτρινες στήλες έδειχναν πού τελείωνε. Μία από αυτές, από το 500 π.Χ. περίπου, έχει ακόμα το μήνυμά της: «Είμαι ο όρος της Αγοράς». Μια τέτοια πέτρα ονομαζόταν ὅρος, δηλαδή σύνορο.

Ένας σημαντικός δρόμος περνούσε από την πλατεία, ο Παναθηναϊκός Δρόμος. Κάθε χρόνο μια μεγάλη πομπή περπατούσε πάνω του, ως την Ακρόπολη, για να τιμήσει τη θεά Αθηνά. Κοντά στη μέση της πλατείας βρισκόταν ο Βωμός των Δώδεκα Θεών. Οι Αθηναίοι τον θεωρούσαν το ίδιο το κέντρο της πόλης τους: από εκεί μετρούσαν τις αποστάσεις προς άλλους τόπους.

Η Αγορά ήταν επίσης ένα πολυσύχναστο παζάρι. Οι πωλητές άπλωναν τα εμπορεύματά τους στην πλατεία και στα κτίρια γύρω της. Το ρήμα ἀγοράζω σήμαινε πρώτα «περνώ την ώρα μου στην αγορά». Αργότερα σήμαινε «αγοράζω στην αγορά», και μετά απλώς «αγοράζω». Το «πουλώ» ήταν πωλέω.

Κάποιος έπρεπε να φροντίζει να μην κλέβει κανείς. Οι Αθηναίοι διάλεγαν με κλήρο δέκα αγορανόμους (ἀγορανόμοι): πέντε για την πόλη και πέντε για το λιμάνι του Πειραιά. Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης μάς λέει ότι η δουλειά τους ήταν να εμποδίζουν όσους πουλούσαν χαλασμένα ή ψεύτικα εμπορεύματα.

Γύρω από την πλατεία υπήρχαν μακριά κτίρια που λέγονταν στοές (στοά). Η στοά ήταν μια σκεπαστή κιονοστοιχία: μια μακριά αίθουσα, ανοιχτή μπροστά, με μια σειρά από κίονες. Σε μια στοά οι άνθρωποι έβρισκαν σκιά το καλοκαίρι και προστασία από τη βροχή. Κάποιες στοές είχαν μαγαζιά. Η Μεσαία Στοά, που χτίστηκε τον 2ο αιώνα π.Χ., χρησίμευε κυρίως για το εμπόριο. Το 159–138 π.Χ. ο βασιλιάς Άτταλος Β΄ της Περγάμου χάρισε στην πόλη μια μεγάλη διώροφη στοά, τη Στοά του Αττάλου.

Η Αγορά ήταν ο τόπος όπου η δημοκρατία έκανε την καθημερινή της δουλειά. Στη δυτική της πλευρά βρίσκονταν τα πιο σημαντικά δημόσια κτίρια:

• Το Βουλευτήριο (βουλευτήριον): η αίθουσα όπου συνεδρίαζε η Βουλή των Πεντακοσίων (βουλή). Η Βουλή ετοίμαζε τους νέους νόμους, που μετά τους συζητούσε και τους ψήφιζε η Εκκλησία του Δήμου, η συνέλευση όλων των πολιτών.
• Η Θόλος (θόλος): ένα στρογγυλό κτίριο από το 470 π.Χ. περίπου. Πενήντα μέλη της Βουλής, οι πρυτάνεις, δούλευαν εκεί σαν μια καθημερινή κυβέρνηση.
• Το Μνημείο των Επωνύμων Ηρώων: μια μακριά βάση με χάλκινα αγάλματα των δέκα ηρώων που έδωσαν τα ονόματά τους στις δέκα φυλές της Αθήνας.
• Η Βασίλειος Στοά (Στοὰ Βασίλειος): το γραφείο του άρχοντα που είχε την ευθύνη για τη θρησκεία και τους νόμους.

Οι θεοί δεν ήταν ποτέ μακριά. Στον λόφο πάνω από την πλατεία στέκεται ο ναός του Ηφαίστου, του θεού της φωτιάς και της μεταλλουργίας, και της Αθηνάς. Χτίστηκε στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ., και στέκεται ακόμα όρθιος. Πολλοί τον λένε Θησείο, αν και δεν ήταν ναός του Θησέα.

Η Αγορά ήταν επίσης τόπος για σκέψη και κουβέντα. Ο συγγραφέας Ξενοφών μάς λέει ότι ο φιλόσοφος Σωκράτης πήγαινε στην αγορά κάθε πρωί και περνούσε τη μέρα του εκεί όπου υπήρχε ο περισσότερος κόσμος, μιλώντας με όποιον ήθελε να τον ακούσει. Κοντά στην άκρη της Αγοράς οι αρχαιολόγοι βρήκαν το σπίτι του Σίμωνα του τσαγκάρη, όπου λέγεται ότι ο Σωκράτης συναντούσε τους μαθητές του.

Περίπου εκατό χρόνια αργότερα, ο φιλόσοφος Ζήνων από το Κίτιο της Κύπρου δίδασκε περπατώντας πάνω κάτω στην Ποικίλη Στοά (Στοὰ Ποικίλη), που πήρε το όνομά της από τους διάσημους πίνακές της. Οι μαθητές του ονομάστηκαν «οι άνθρωποι της στοάς»: οι Στωικοί.

Η Αγορά έπαθε ζημιές από τους Πέρσες το 480/79 π.Χ., από τους Ρωμαίους τον 1ο αιώνα π.Χ. και από τους Έρουλους, έναν λαό από τον βορρά, το 267 μ.Χ. Αργότερα σιγά σιγά εγκαταλείφθηκε, και χτίστηκαν σπίτια πάνω της. Το 1931 η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών άρχισε να την ανασκάπτει. Χρειάστηκε να γκρεμιστούν περίπου 400 σύγχρονα κτίρια. Το 1953–56 η Στοά του Αττάλου ξαναχτίστηκε, και σήμερα είναι το μουσείο της Αγοράς.