Sparta: het leven in de krijgersstad

Het oude Sparta lag in het dal van de rivier de Eurotas, in Laconië, in het zuiden van de Peloponnesos. De stad heette ook Lacedaemon (Λακεδαίμων). Grote, prachtige gebouwen waren er niet. De geschiedschrijver Thucydides schreef dat mensen in de toekomst, als Sparta ooit verlaten zou zijn, niet zouden geloven hoe machtig het was geweest, zo eenvoudig waren de tempels en huizen.

Op het land van Sparta woonden drie groepen mensen. De Spartiaten (Σπαρτιᾶται) waren de burgers. Het waren er weinig, en de mannen werkten niet op het land. De perioiken (περίοικοι, ‘zij die eromheen wonen’) woonden in de plaatsen in de buurt. Ze waren geen slaven, maar hadden niets te zeggen over het bestuur van Sparta. De heloten (εἵλωτες) bewerkten het land en waren niet vrij.

Sparta had twee koningen tegelijk, uit twee verschillende families. Een raad van ouderen, de γερουσία (gerousia), bestond uit 28 mannen ouder dan zestig, plus de twee koningen. Elk jaar werden vijf eforen (ἔφοροι, ‘toezichthouders’) gekozen, die veel macht hadden. In de volksvergadering stemden de burgers door te roepen. De Spartanen zeiden dat hun wetten kwamen van een wijze man, Lycurgus, maar zelfs de oude schrijver Plutarchus gaf toe dat niets over hem zeker was.

De Spartaanse opleiding voor jongens heette de ἀγωγή (agoge), wat ‘opvoeding’ betekent. Volgens Plutarchus verliet een jongen zijn familie toen hij zeven was. Hij woonde in een groep met andere jongens en gehoorzaamde de dapperste jongen, die de leider was. Oudere mannen keken toe en lieten de jongens met elkaar wedijveren.

Het leven was met opzet zwaar. De jongens hadden kort haar en liepen op blote voeten. Vanaf hun twaalfde kreeg elke jongen volgens Plutarchus maar één mantel per jaar. Ze sliepen op bedden van riet, dat ze met hun blote handen langs de oevers van de Eurotas plukten. Ze leerden lezen en schrijven, maar alleen zoveel als nodig was. Meestal leerden ze gehoorzamen, honger en kou verdragen en vechten.

Meisjes deden niet mee aan de agoge, maar ze sportten ook: ze renden, worstelden en wierpen de discus en de speer. Sparta had ook muziek en poëzie, en de dichter Alcman schreef liederen voor meisjeskoren. Bedenk wel dat Plutarchus meer dan 500 jaar na het klassieke Sparta leefde, dus historici lezen zijn verhalen met voorzichtigheid.

Spartaanse burgers konden de hele tijd trainen, omdat anderen voor hen werkten. De heloten bewerkten het land en gaven een deel van de oogst aan hun Spartaanse meesters. Velen woonden in Messenië, een gebied dat Sparta had veroverd. Er waren veel meer heloten dan Spartanen, en de Spartanen waren bang voor opstanden, die soms ook uitbraken. De geschiedschrijver Herodotus vertelt dat bij de slag bij Plataeae, in 479 v.Chr., elk van de 5000 Spartiaten zeven heloten meenam: 35.000 heloten in totaal.

Een Spartaanse soldaat was een hopliet (ὁπλίτης), een voetsoldaat met een zware uitrusting, een speer en een groot rond schild, de ἀσπίς (aspis). Hoplieten vochten schouder aan schouder in een lange, diepe rij, de falanx (φάλαγξ). Thucydides legt uit dat iedere man dicht bij het schild van zijn rechterbuurman probeerde te blijven.

De mannen aten samen in groepen van ongeveer vijftien, bij de syssitia (συσσίτια, ‘gezamenlijke maaltijden’). Elk lid bracht elke maand gerst, wijn, kaas en vijgen mee. Hun bekendste gerecht was een zwarte soep. Plutarchus vertelt over een buitenlandse koning die een Spartaanse kok kocht alleen om die soep te proeven, en haar toen helemaal niet lekker vond.

In 480 v.Chr. vochten koning Leonidas en zijn 300 Spartanen, met hun Griekse bondgenoten, bij Thermopylae tegen het enorme Perzische leger. Ze verloren, maar werden beroemd om hun moed. Een jaar later, bij Plataeae, hielpen de Spartanen de Perzen voorgoed te verslaan. Daarna werden Sparta en Athene rivalen, en in de lange Peloponnesische Oorlog (431–404 v.Chr.) won Sparta uiteindelijk.

Maar het aantal Spartaanse burgers bleef dalen. Een eeuw later schreef de filosoof Aristoteles dat er nog geen duizend over waren. In 371 v.Chr. versloegen de Thebanen de Spartanen bij Leuctra. Sparta verloor toen een groot deel van Messenië en veel van zijn heloten, en werd nooit meer de sterkste stad van Griekenland.

De Spartanen stonden er ook om bekend dat ze veel zeiden met heel weinig woorden. Plutarchus vertelt dat Philippus II van Macedonië hun eens dreigde: ‘Als ik Laconië binnenval, zal ik jullie verdrijven.’ De Spartanen schreven één woord terug: ‘Als.’ Zo’n kort en raak antwoord noemen we nog altijd laconiek, naar Laconië.