De Olympische Spelen in de oudheid

Olympia ligt in het westen van de Peloponnesos, in een groen dal bij de rivier de Alpheios. Het was geen stad. Het was een heiligdom, een heilige plaats voor Zeus, de vader van de goden. In het heilige bos, de Altis, stonden altaren, een tempel van Hera en later een enorme tempel van Zeus, gebouwd tussen 470 en 456 v.Chr.

De Spelen waren een religieus feest. Atleten en bezoekers baden en brachten offers aan Zeus, en de wedstrijden waren een manier om hem te eren. Het oude woord voor een wedstrijd was ἀγών, en vandaag betekent het woord αγώνας nog steeds een wedstrijd of een zware strijd.

De Grieken telden de eerste Spelen vanaf 776 v.Chr. Een hardloper uit Elis, Koroibos (Κόροιβος), won het enige onderdeel, een wedloop. Deze datum komt uit oude lijsten van winnaars, en het feest zelf is misschien nog ouder. Daarna kwamen de Spelen elke vier jaar terug. De Grieken noemden die periode van vier jaar een Ὀλυμπιάς, een olympiade, en telden er de jaren mee, als een kalender.

Eerst was er maar één onderdeel: het stadion, een sprint over één lengte van de baan. De baan heette ook στάδιον, en het moderne woord στάδιο (stadion) komt daarvandaan. In de loop van de jaren voegden de Grieken meer onderdelen toe:

• een dubbele loop (724 v.Chr.) en een lange loop (720 v.Chr.);
• het πένταθλον, vijf onderdelen in één, en worstelen (708 v.Chr.);
• boksen (688 v.Chr.) en de wagenrace met vier paarden (680 v.Chr.);
• het pankration, een ruwe mix van boksen en worstelen (648 v.Chr.), en een loop in wapenrusting (520 v.Chr.).

Een sporter was een ἀθλητής, een woord dat verwant is aan ἆθλον, 'prijs'. Toch was de prijs in Olympia heel eenvoudig: een krans, een στέφανος, van wilde olijf, de κότινος. De oude schrijver Pausanias vertelt dat Herakles de wilde olijf naar Griekenland bracht. Een winnaar bracht grote eer aan zijn stad, en dichters zoals Pindaros schreven liederen voor olympische winnaars.

Griekse steden voerden vaak oorlog met elkaar. Maar voor de Spelen was er een wapenstilstand, de ἐκεχειρία. Volgens de oude traditie stelde Iphitos, koning van Elis, die in 776 v.Chr. in, samen met twee andere heersers. Tijdens de wapenstilstand konden atleten en bezoekers veilig naar Olympia reizen en weer naar huis.

Niet iedereen mocht meedoen. De atleten waren Griekse mannen en jongens. Op bepaalde dagen mochten getrouwde vrouwen niet naar de Spelen kijken. Pausanias, een reisschrijver uit de 2e eeuw n.Chr., vertelt dat een wet van Elis dreigde elke vrouw die daar betrapt werd van een rots te gooien.

Meisjes hadden hun eigen spelen, de Heraia, voor de godin Hera. Om de vier jaar liepen ze in hetzelfde stadion, op een baan die ongeveer een zesde korter was. Ook de winnaressen kregen een olijfkrans. Vrouwen konden op nog een andere manier winnen in Olympia: als de paarden van hen waren, konden ze tot winnaar van een wagenrace worden uitgeroepen.

De Spelen bestonden meer dan duizend jaar. De laatste Spelen worden traditioneel in 393 n.Chr. gedateerd. Kort daarna verbood de Romeinse keizer Theodosius I de oude feesten voor de goden. Later begroeven overstromingen en aardbevingen Olympia onder modder, tot archeologen het weer opgroeven.

In 1896 begonnen de Olympische Spelen opnieuw, in Athene. In het Grieks heten moderne Spelen nog steeds Ολυμπιάδα, hetzelfde woord als de oude periode van vier jaar: men zegt «η Ολυμπιάδα της Αθήνας» voor de Spelen van Athene in 2004.

Eén moderne gewoonte verbindt de Spelen van nu met Olympia. Sinds 1936 wordt enkele maanden voor elke editie bij de tempel van Hera een vlam aangestoken met de stralen van de zon en een holle spiegel. Een actrice, gekleed als hogepriesteres, leidt de ceremonie. De oude Grieken deden dit niet: het is een nieuw ritueel op een oude plek. Daarna dragen lopers de vlam, van fakkel tot fakkel, naar de gaststad.