Het gymnasion en de palaestra in het oude Griekenland

Het woord γυμνάσιον komt van γυμνός, dat “naakt” betekent. Het werkwoord γυμνάζω betekende eerst “naakt trainen”. Griekse mannen sportten echt zonder kleren. De geschiedschrijver Thucydides schreef dat de Spartanen met deze gewoonte begonnen. Daarvoor droegen zelfs de atleten op de Olympische Spelen een gordel om hun middel.

Een gymnasion had veel ruimte nodig. Er was een lange baan om te rennen en open terrein om de discus en de ἀκόντιον, de speer, te werpen. Rond de binnenplaatsen stonden overdekte gangen met zuilen, de stoa’s. Daar konden de atleten uitrusten in de schaduw of trainen als het regende.

Athene had drie grote gymnasia, allemaal buiten de stadsmuren: de Academie, het Lykeion en het Kynosarges. Elk was ook een heilige plek, met een heiligdom van een god of een held.

De παλαίστρα was kleiner. De naam komt van πάλη, worstelen. Het was een vierkante binnenplaats vol zand, met kamers en zuilengangen eromheen. Hier oefenden jongens en mannen worstelen, boksen en springen. Een palaestra kon bij een gymnasion horen of een eigen gebouw in de stad zijn.

Jongens leerden sport van een trainer, de παιδοτρίβης. Trainers hadden een lange stok en wezen daarmee een verkeerde arm of een verkeerd been aan. Soms bewogen de atleten op de muziek van een fluit, want de Grieken hielden van soepele, regelmatige bewegingen.

De palaestra van Olympia kun je nog steeds bezoeken. Hij werd gebouwd in de 3e eeuw v.Chr. Op de binnenplaats trainden worstelaars, boksers en springers, en de zuilengangen eromheen dienden als kleedkamers. Ernaast ligt het gymnasion van Olympia, uit de 2e eeuw v.Chr. Het was ongeveer 220 meter lang, en daar trainden vóór de Spelen de hardlopers, discuswerpers en speerwerpers.

Griekse atleten wreven hun lichaam in met olijfolie, het ἔλαιον. Ze droegen de olie in een klein flesje. Op de zanderige binnenplaats van de palaestra bleven stof en zweet al snel aan de olieachtige huid plakken.

De Grieken hadden geen zeep. Daarom pakte de atleet na de training een gebogen metalen werktuig, de στλεγγίς of strigilis. Hij haalde hem over zijn armen, benen en rug, en de olie ging eraf, samen met het vuil en het zweet. Daarna waste hij zich met water. Er zijn veel bronzen strigilissen gevonden, en je kunt ze nu in musea zien.

Vazenschilders lieten deze momenten graag zien. Op vazen en drinkschalen zien we jonge atleten die olie gieten, hun huid afschrapen of worstelen terwijl een trainer toekijkt. Deze afbeeldingen helpen ons het dagelijks leven in de palaestra te begrijpen.

Het gymnasion was niet alleen voor sport. Mannen van alle leeftijden kwamen er om te kijken, te praten en nieuws te horen. In de 5e eeuw v.Chr. kwamen denkers en leraren naar de gymnasia van Athene om met jonge mannen te praten. In een boek van Plato komt Socrates terug uit de oorlog en gaat hij meteen naar een palaestra, omdat hij weet dat hij daar zijn vrienden vindt.

In de 4e eeuw v.Chr. gaf Plato les in de Academie en zijn leerling Aristoteles in het Lykeion. Allebei waren het gymnasia. Later kon het woord γυμνάσιον ook een school betekenen. In de hellenistische tijd werden in het gymnasion de ἔφηβοι opgeleid, de jonge mannen van de stad.

Veel Grieken vonden dat een goede ἀθλητής zijn geest net zo goed moest trainen als zijn lichaam. Dat is een van de redenen waarom de namen Academie, Lyceum en Gymnasium nog steeds in veel landen voor scholen worden gebruikt.