Onderwijs in het oude Griekenland

In Athene had een jongen niet maar één leraar. Hij had er drie, en elke διδάσκαλος (leraar) gaf een ander vak, vaak op een andere plek. De ouders kozen de leraren en betaalden hen. Geen enkele wet verplichtte kinderen om naar school te gaan.

De γραμματιστής leerde de jongens de γράμματα, de letters. De leerling, de μαθητής, leerde lezen, schrijven en rekenen. Daarna las hij de gedichten van Homerus en leerde hij lange stukken uit zijn hoofd. De gedichten prezen dappere helden, en de jongens moesten net zo worden als zij.

De κιθαριστής gaf muziekles. In dit μάθημα (les) leerden de jongens de λύρα, de lier, te bespelen en liederen van beroemde dichters te zingen. De Grieken geloofden dat ritme en muziek een mens rustig en beschaafd maakten.

De παιδοτρίβης was de sportleraar. Op het worstelterrein, de παλαίστρα (palaestra), renden en sprongen de jongens, wierpen ze de discus en de speer en worstelden ze. Een sterk lichaam hoorde bij een goede opvoeding.

Elke ochtend bracht een slaaf de jongen naar zijn lessen. Hij heette de παιδαγωγός, ‘degene die het kind leidt’. Hij droeg de spullen van de jongen, lette op zijn gedrag en bracht hem weer naar huis. Hij was geen leraar, maar hij bleef de hele dag bij de jongen.

Om te oefenen met schrijven gebruikten leerlingen een houten tablet met een laagje was. Met een puntige stift krasten ze de letters in de was. Met het verwarmde platte uiteinde streken ze de was weer glad, en dan kon het tablet opnieuw gebruikt worden. Boeken waren lange rollen papyrus, in het Grieks βιβλίον genoemd.

We weten veel over de scholen van Athene dankzij beschilderd aardewerk. Een beroemde drinkschaal van de schilder Douris, nu in een museum in Berlijn, laat lessen zien. Een leraar speelt lier samen met een leerling. Een ander houdt een rol open met de eerste woorden van een gedicht, terwijl een jongen het opzegt. Een derde controleert het schrift op het tablet van een leerling. In de hoek zit de pedagoog te wachten.

School kostte geld, dus de zonen van rijke families leerden het meest. De filosoof Plato schreef dat de rijkste jongens het jongst met school begonnen en het langst bleven. Veel arme jongens moesten met hun vader op het land of in een werkplaats werken, en leerden daardoor veel minder.

De meeste meisjes gingen niet naar school. Ze bleven thuis en leerden van hun moeder wol spinnen, stof weven en het huishouden doen. In een boek van de schrijver Xenophon vertelt een man dat zijn vrouw nog geen vijftien was toen ze trouwden, en dat ze heel weinig van de wereld wist.

In Sparta ging het heel anders. Daar nam de stad elke jongen op zijn zevende weg bij zijn familie. De jongens woonden samen in groepen en trainden hard om soldaat te worden. Ze leerden gehoorzamen, sterk blijven en honger en kou verdragen. Deze Spartaanse opvoeding heet de ἀγωγή (agoge).

Het Griekse woord σχολή betekende eerst vrije tijd of rust. Alleen wie niet de hele dag hoefde te werken, had tijd om te leren. Een museum in Berlijn legt de schaal van Douris zo uit: de jongens leerden niet voor een beroep, zoals hun betaalde leraren. Ze leerden om als volwassene hun vrije tijd goed te besteden, met muziek, poëzie en goede gesprekken. Later betekende σχολή ook een les of lezing van een leraar, en daarna de groep leerlingen die luisterde.

Na hun lessen als jongen wilden sommige jonge mannen meer leren. In de 5e eeuw v.Chr. reisden leraren die sofisten heetten van stad naar stad en leerden tegen betaling de kunst van het spreken. In de 4e eeuw v.Chr. gaf de filosoof Plato les in de Academie, een park buiten Athene. In 335 v.Chr. opende zijn vroegere leerling Aristoteles zijn eigen school, het Lyceum. Hun namen worden nog steeds in veel talen voor scholen gebruikt.