Het huis en het gezin in het oude Griekenland

Het Griekse woord οἶκος betekent ‘huis’. Maar het betekent ook het hele huishouden. Een Griekse οἶκος was als een klein team. Er waren de vader, de moeder en hun kinderen. Vaak woonde er ook een opa of oma. In veel gezinnen waren er ook slaven, die in huis of op het land werkten. Ook de dieren, het land, het gereedschap en het eten in de voorraadkamer hoorden bij de οἶκος.

De vader was het hoofd van het huishouden. Hij sprak namens het gezin in de stad, in de volksvergadering en in de rechtbank. Vrouwen mochten niet stemmen, dus een vader, een echtgenoot of een broer trad voor hen op voor de wet.

Kinderen waren heel belangrijk. Een zoon zou later het land overnemen en voor zijn oude ouders zorgen. Een dochter trouwde meestal jong, vaak rond haar vijftiende, en ging dan in de οἶκος van haar man wonen. Het kleine kind, het παιδίον, bleef thuis bij de moeder en de voedster.

Vanaf de straat zag een Grieks huis er niet bijzonder uit. De muren waren van leemsteen op een lage stenen voet. Er waren weinig ramen, en één deur, de θύρα, leidde naar binnen.

Achter de deur lag het hart van het huis: een open binnenplaats, de αὐλή. Daar kwamen licht en frisse lucht binnen. Kinderen speelden er, vrouwen sponnen er wol en weefden stof, en het gezin bewaarde er de waterkruiken. Veel binnenplaatsen hadden een klein altaar, waar het gezin tot de goden bad.

De kamers lagen rond de binnenplaats. Aan één kant was vaak een overdekte galerij, de pastas, die in de zomer schaduw gaf. Er was een keuken en een voorraadkamer, en sommige huizen hadden een kleine badkamer met een badkuip van aardewerk. Sommige huizen hadden een bovenverdieping. In een redevoering van Lysias vertelt een Athener dat zijn huis twee verdiepingen had en dat de kamers van de vrouwen boven lagen.

Eén kamer was alleen voor mannen en hun gasten. Die heette de ἀνδρών, ‘de mannenkamer’. Hier nodigde de vader zijn vrienden uit voor het diner. De gasten zaten niet op stoelen. Ze lagen op ligbanken, die elk κλίνη heetten, en aten en dronken liggend. In veel huizen had de andron een mooiere vloer, soms een mozaïek van kleine kiezelsteentjes.

De kamers van de vrouwen heetten de γυναικωνῖτις. Hier brachten vrouwen en meisjes een groot deel van de dag door. Ze sponnen wol, weefden stof voor het hele gezin en zorgden voor de kleine kinderen. Rijke vrouwen hadden slavinnen die water haalden en boodschappen deden. Arme vrouwen moesten de deur uit om te werken, op de markt of op het land.

De haard, de ἑστία, was het vuur van het huis. Hij gaf warmte en werd gebruikt om te koken. De godin van de haard, Hestia, had dezelfde naam. In Olynthos hadden sommige huizen een speciale kamer met een haard binnen een rand van stenen, om te koken.

De meeste Griekse huizen waren van leemsteen, dus er zijn er maar heel weinig bewaard. Eén stad is bijzonder: Olynthos, in Noord-Griekenland. Koning Philippus II van Macedonië verwoestte haar in 348 v.Chr., en niemand bouwde er een nieuwe stad bovenop. Van 1928 tot 1938 groeven Amerikaanse archeologen er meer dan 100 huizen op. Veel huizen waren ongeveer 17 meter lang aan elke kant, met de binnenplaats aan de zuidkant. Geen twee huizen waren precies hetzelfde.

De schrijver Xenophon schreef in de 4e eeuw v.Chr. een boek met de titel Oikonomikos, ‘Over het huishouden’. Daarin legt een rijke Athener, Ischomachos, uit hoe hij zijn jonge vrouw leerde het huis te leiden. Zijn huis lag op het zuiden, dus het was zonnig in de winter en schaduwrijk in de zomer. Zijn vrouw zorgde voor de voorraden, de slaven en de wol, en lette erop dat het eten een heel jaar meeging.

Onthoud dat Xenophon het ideaal van één rijke man beschrijft. Arme gezinnen hadden kleinere huizen en minder hulp, en iedereen werkte hard.