Griekse woorden die sinds de oudheid van betekenis veranderden

Griekse woorden kunnen heel lang leven. De spelling blijft vaak bijna gelijk, maar de betekenis kan verschuiven. Neem σχολή. Voor Plato en Aristoteles betekende het vooral vrije tijd, de uren waarin je niet hoefde te werken. Nu studeert een Griekse student aan een σχολή van een universiteit, zoals de Ιατρική Σχολή, de medische faculteit, en een kind gaat naar het σχολείο, de school.

Of neem ἐκκλησία. In de oude steden was dat de volksvergadering, de bijeenkomst van alle burgers. Nu betekent εκκλησία kerk. Als een dienst afgelopen is, kunnen Grieken zeggen: «Σχόλασε η εκκλησία», ‘de kerk is uit’. Dat korte zinnetje bevat twee van onze woorden: het werkwoord σχολώ, ‘klaar zijn met werken’, hoort tot dezelfde familie als σχολή.

Hoe verandert een betekenis? Mensen gebruiken een woord voor iets wat dicht bij de oude betekenis ligt, en het nieuwe gebruik wint langzaam terrein. De ἐκκλησία was een groep bijeengeroepen mensen. Christenen gebruikten het woord voor hun gemeenschap en later voor hun gebouw. Zo kan een woord bekend lijken en je toch verrassen.

σχολή. Het woordenboek Liddell-Scott-Jones (LSJ) begint met ‘vrije tijd’; Aristoteles citeert het spreekwoord οὐ σχολὴ δούλοις, ‘geen vrije tijd voor slaven’ (Politica 1334a). Daarna schoof het woord op naar waarvoor je die vrije tijd gebruikte: het geleerde gesprek, de les en vervolgens de groep die luisterde. De moderne betekenis ‘faculteit’ is gevormd naar Frans faculté en Duits Fakultät. De oude betekenis leeft voort in het volkse σχόλη, een vrije dag.

πομπή. Van πέμπω, ‘ik stuur’: bij Homerus betekende het begeleiding en daarna een plechtige processie (Herodotus 5.56, Thucydides 6.56). De formele betekenis leeft nog: «η πομπή του Επιταφίου», de processie op Goede Vrijdag. In de volkstaal zijn πομπές, meestal in het meervoud, schandes. Het oude πομπεύω kon al ‘uitschelden met grove grappen’ betekenen (Demosthenes 18.124), omdat zulke grappen bij sommige feestprocessies hoorden. In het middeleeuws Grieks betekende het iemand rondvoeren voor publieke spot, en het woordenboek van Triantafyllidis leidt de betekenis ‘schande’ daarvan af. Het zegt niet of de oude grappen daartoe leidden.

ἰδιώτης. Van ἴδιος, ‘eigen’: een privépersoon tegenover wie een ambt bekleedt (Herodotus 1.59), of een leek tegenover een deskundige, «ἰατρὸς καὶ ἰδιώτης» (Thucydides 2.48). Het LSJ geeft ook ‘onwetende’ (Demosthenes 4.35). In het Grieks is de hoofdbetekenis nauwelijks verschoven: ιδιώτης is nog steeds een privépersoon, «Κράτος και ιδιώτες», ‘de staat en particulieren’. De psychiatrische term ιδιώτης kwam uit Frans idiot, van Latijn idiota, op zijn beurt uit ἰδιώτης.

Soms splitst een woord zich in tweeën. Het oude δουλεία betekende slavernij. In het middeleeuws Grieks smolten de laatste klinkers samen tot één lettergreep, en het resultaat, δουλειά, betekent nu werk of baan. De geleerde vorm δουλεία hield de oude betekenis, dus het Nieuwgrieks heeft ze allebei, en het woordenboek speelt met het paar: «Η δουλειά όταν καταπιέζει τον εργαζόμενο γίνεται δουλεία», ‘werk dat de werknemer onderdrukt, wordt slavernij’. Het LSJ noteert voor δουλεία in de Septuagint ook ‘dienst tegen betaling’.

Soms wordt een woord nauwer. ἄγαλμα was bij Homerus een sieraad of vreugde, daarna een geschenk dat de goden behaagde, daarna het beeld van een god (Herodotus 1.131) en vervolgens elk standbeeld (Plato, Meno 97d). Nu is άγαλμα alleen nog een standbeeld: de oudere betekenissen zijn uit het dagelijkse woord verdwenen.

Soms schuift een woord naar iets heel nieuws. καιρός was de juiste maat en daarna het beslissende moment. De betekenis tijdperk is hellenistisch en de betekenis weer middeleeuws: «Τι καιρό κάνει;», ‘Wat voor weer is het?’ Zo gaat ook ψάρι terug op ὀψάριον, een verkleinwoord van ὄψον, bereid eten dat je bij brood at. In de hellenistische tijd ging het vis betekenen, en later verving het ἰχθύς in de dagelijkse taal.

Woordenboeken dateren zulke veranderingen meestal per periode en niet per jaar, omdat een nieuwe betekenis pas wordt vastgelegd als mensen haar al gebruiken.

Sommige oude woorden kregen hun moderne betekenis uit een andere taal. ὑπουργός betekende ‘dienstverlenend’, een assistent (Hippocrates) of een dienaar (Polybius). Nu is υπουργός een minister, een betekenis gevormd naar Italiaans ministro en Frans ministre, de helper van de koning. ἄτομος betekende ‘ongesneden, ondeelbaar’: άτομο als ‘persoon’ volgt Frans individu, en het atoom van de scheikunde Frans atome. Taalkundigen noemen dit een semantische ontlening: de vorm is Grieks, de nieuwe betekenis is geïmporteerd.

Leer je Oudgrieks, of stap je daarvan over op Nieuwgrieks, let dan op deze valse vrienden:

• Bij Thucydides is ἐκκλησία een volksvergadering, nooit een kerk.
• In een Griekse krant is υπουργός een minister, geen helper.
• In een weerbericht is καιρός het weer; bij Pindarus is het het moment om te handelen.
• Bij Thucydides is δουλεία slavernij; op kantoor is δουλειά gewoon je werk.
• Bij Plato is σχολή vooral vrije tijd, al kan het ook al gesprek betekenen.

De veiligste gewoonte is het woord twee keer op te zoeken: in het LSJ voor de oude tekst en in het woordenboek van Triantafyllidis voor het huidige gebruik, waar de aantekening aan het eind van elk lemma de geschiedenis geeft.