Erasmiaanse en moderne uitspraak van het Oudgrieks

Lees je een bladzijde Xenophon hardop op een Duits Gymnasium, een Italiaans liceo classico of een Brits sixth form, dan gebruik je waarschijnlijk de erasmiaanse uitspraak: een schoolsysteem dat het Attisch van de 5e en 4e eeuw v.Chr. probeert te benaderen, aangepast aan de gewoonten van elk land. Lees je dezelfde bladzijde op een Grieks lyceum, dan hoor je haar met de klanken van het Nieuwgrieks, zoals Grieken hun oude teksten sinds de Byzantijnse tijd lezen.

Het verschil is groot. βασιλεύς, ‘koning’, is ba-si-LEUS in een erasmiaanse klas en [vasiˈlefs] in Athene. ἥλιος, ‘zon’, is HÈ-li-os tegenover [ˈiʎos]; αἷμα, ‘bloed’, is HAI-ma tegenover [ˈema]. In het Nieuwgrieks klinken de letters en digrafen η, ι, υ, ει, οι en υι allemaal [i]; dat samenvallen heet iotacisme (ιωτακισμός).

Geen van beide lezingen is gewoon ‘fout’. De erasmiaanse uitspraak is een wetenschappelijke reconstructie voor de studie; de moderne is het levende resultaat van meer dan tweeduizend jaar verandering. In een tekst voor het Centrum voor de Griekse Taal stelt A.-F. Christidis voor dat Grieken de oude teksten op hun eigen manier blijven lezen, zolang ze weten dat de oude Grieken ze niet zo uitspraken.

De meeste veranderingen vonden plaats in de hellenistische en Romeinse tijd, toen het Grieks de gemeenschappelijke taal werd, de κοινή, van het oostelijke Middellandse Zeegebied. Taalkundigen dateren ze vooral aan de hand van spelfouten in papyri en inscripties; de data zijn dus bij benadering en verschilden van plaats tot plaats.

• Klinkers. De klassieke η was een lange open e; die werd geslotener en viel ten slotte samen met [i]. Vanaf het midden van de 2e eeuw v.Chr. verwarren papyri η met ει en ι, en αι met ε: de oude tweeklank αι was een gewone [e] geworden. υ en οι werden eerst een geronde [y], zoals de Nederlandse uu, en pas later [i]; bij οι gebeurde dat rond de 10e eeuw n.Chr.
• Medeklinkers. Vóór het einde van de hellenistische tijd werden de aspiraten φ, θ, χ ([pʰ tʰ kʰ]) tot [f θ x], en de stemhebbende plofklanken β, δ, γ ([b d g]) tot [v ð ɣ].
• αυ en ευ. Vanaf de eerste eeuwen n.Chr. gingen ze [av/af] en [ev/ef] klinken, zoals in Ευρώπη [evˈropi] en ευχαριστώ [efxariˈsto].
• Lengte en accent. Lange en korte klinkers werden niet meer onderscheiden, en het muzikale toonhoogteaccent maakte plaats voor het klemtoonaccent van nu.

Een geliefd bewijs voor de oudere klankwaarden komt van de komediedichter Cratinus (fr. 45 Kassel–Austin), bij wie iemand rondloopt ‘en βῆ βῆ zegt als een schaap’. De grap werkt alleen als β een [b] was en η een e-achtige klinker, niet [vi vi].

De Byzantijnse geleerden die in Italië Grieks onderwezen, brachten hun eigen uitspraak mee, die dicht bij het Nieuwgrieks lag. Sommigen wisten al dat de letters ooit anders hadden geklonken: rond 1300 merkte Maximos Planudes op dat ἐρήμην, ἐροίμην en αἱρεῖ μιν precies hetzelfde klonken. Westerse humanisten zoals Aldus Manutius, Girolamo Aleandro en Antonio de Nebrija vergeleken de beschrijvingen van de antieke grammatici en stelden correcties voor.

In 1528 publiceerde Erasmus van Rotterdam zijn dialoog De recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione, ‘Over de juiste uitspraak van het Latijn en het Grieks’. Het was een voorstel voor schoolhervorming; Erasmus beschouwde zijn ideeën als voorlopig en paste ze zelf niet consequent toe. Het tegenovergestelde standpunt wordt verbonden met Johannes Reuchlin, die vond dat Oudgrieks gelezen moest worden met de uitspraak van levende Grieken; vandaar het oude naampaar ‘erasmiaans’ en ‘reuchliniaans’.

Het nieuwe systeem won ondanks aanvankelijk verzet eerst terrein in Engeland, in Cambridge, en verspreidde zich langzaam: veel scholen hielden de Byzantijnse lezing tot in de 19e eeuw, en Adamantios Korais verdedigde haar. Vandaag is de erasmiaanse uitspraak de internationale norm, maar sterk gekleurd door elke plaatselijke taal, zodat θ in het ene land [t] kan zijn en in het andere [θ]. In Griekenland worden de oude teksten met de moderne uitspraak gelezen.

Voor het lezen van Homerus of de tragici in de klas heeft de erasmiaanse uitspraak echte voordelen. Ze houdt klanken uit elkaar die de spelling nog uit elkaar houdt: in de moderne uitspraak klinken λύει, λύῃ en λύοι (indicativus, coniunctivus, optativus) allemaal [ˈlii], terwijl een erasmiaanse lezer drie verschillende vormen hoort. Ook maakt ze de klinkerlengte hoorbaar, en de hexameter is gebouwd op lange en korte lettergrepen.

De moderne uitspraak is geen verbasterde kopie. Volgens E. Petrounias komt ze heel dicht bij de uitspraak van de laat-hellenistische tijd, en het is de uitspraak waarin Grieks sindsdien gesproken wordt. Ze geeft wie Oudgrieks leert bovendien een grote voorsprong in het Nieuwgrieks: ἥλιος is nog altijd ήλιος, φωνή is nog altijd φωνή, en alleen de klanken moeten opnieuw geleerd worden.

Veel docenten geven een praktisch antwoord: gebruik het erasmiaanse systeem als je opleiding of examen dat vraagt, en leer daarnaast de moderne klankwaarden. Dan wordt elk woord dat je uit Xenophon of Plato kent ook een woord dat je in Griekenland kunt horen en gebruiken. Op deze pagina klinken de Griekse woorden in moderne uitspraak; vergelijk ze met de manier waarop je ze op school leest.