Ο χρυσός αιώνας του Περικλή

Ο Περικλής ήταν Αθηναίος από αριστοκρατική οικογένεια. Ο πατέρας του, ο Ξάνθιππος, ήταν στρατηγός στους Περσικούς πολέμους, και η μητέρα του, η Αγαρίστη, καταγόταν από την οικογένεια του Κλεισθένη, του ανθρώπου που θεμελίωσε την αθηναϊκή δημοκρατία. Ο Περικλής δεν ήταν βασιλιάς ούτε τύραννος. Ήταν ένας απλός πολίτης που ήξερε πολύ καλά να μιλά και να πείθει την εκκλησία του δήμου.

Το επίσημο αξίωμά του ήταν στρατηγός. Κάθε χρόνο οι Αθηναίοι εξέλεγαν δέκα στρατηγούς, που οδηγούσαν τον στρατό και τον στόλο. Οι περισσότεροι άλλοι άρχοντες στην Αθήνα επιλέγονταν με κλήρωση, αλλά οι στρατηγοί εκλέγονταν, γιατί η πόλη χρειαζόταν ικανούς αρχηγούς. Ο Περικλής εκλεγόταν ξανά και ξανά: ο Πλούταρχος γράφει ότι, όταν εξοστρακίστηκε ο αντίπαλός του ο Θουκυδίδης (όχι ο ιστορικός), ο Περικλής ήταν στρατηγός δεκαπέντε συνεχόμενα χρόνια.

Οι ιστορικοί ονομάζουν τις δεκαετίες της ηγεσίας του, ως το 429 π.Χ., εποχή του Περικλή ή «χρυσό αιώνα» της Αθήνας. Είναι σύγχρονες ονομασίες: οι Αθηναίοι δεν τις χρησιμοποιούσαν.

Ο Περικλής άνοιξε τη δημοκρατία στους φτωχότερους πολίτες. Σύμφωνα με την Αθηναίων Πολιτεία (27), ήταν ο πρώτος που έδωσε μισθό στους δικαστές, ώστε ένας αγρότης ή ένας τεχνίτης να μπορεί να περάσει μια μέρα στο δικαστήριο χωρίς να χάσει το εισόδημά του. Ο αντίπαλός του, ο Κίμων, ήταν πολύ πλούσιος και κέρδιζε φίλους με δώρα· ο Περικλής απάντησε πληρώνοντας τους πολίτες από δημόσιο χρήμα. Οι επικριτές έλεγαν ότι έτσι τα δικαστήρια γέμισαν με ανθρώπους που ήθελαν μόνο την αμοιβή.

Το 451/0 π.Χ. ο Περικλής πρότεινε επίσης νόμο σύμφωνα με τον οποίο ο πολίτης έπρεπε να έχει Αθηναίο πατέρα και Αθηναία μητέρα (Αθηναίων Πολιτεία 26.3). Η ιδιότητα του πολίτη έγινε πιο πολύτιμη και πιο δύσκολη να αποκτηθεί.

Πόση εξουσία είχε ένας άνθρωπος; Ο Θουκυδίδης, που έζησε αυτά τα χρόνια, έγραψε ότι η Αθήνα ήταν «κατ’ όνομα δημοκρατία, στην πράξη όμως εξουσία του πρώτου πολίτη» (2.65.9). Παρ’ όλα αυτά, ο Περικλής έπρεπε να κερδίζει κάθε ψηφοφορία στην εκκλησία, και το 430 π.Χ. οι θυμωμένοι Αθηναίοι τον τιμώρησαν ακόμη και με πρόστιμο. Οι γυναίκες, οι ξένοι και οι δούλοι δεν είχαν κανένα πολιτικό δικαίωμα.

Μετά τους Περσικούς πολέμους πολλές ελληνικές πόλεις ενώθηκαν με την Αθήνα σε μια συμμαχία, που την ονομάζουμε Δηλιακή Συμμαχία. Κάθε μέλος έστελνε πλοία ή πλήρωνε έναν ετήσιο φόρο. Το ταμείο φυλαγόταν αρχικά στο νησί της Δήλου, αλλά το 454/3 π.Χ. μεταφέρθηκε στην Αθήνα. Από τότε το ένα εξηκοστό του φόρου δινόταν στη θεά Αθηνά, και οι κατάλογοι αυτών των πληρωμών χαράχτηκαν σε μια τεράστια μαρμάρινη στήλη στην Ακρόπολη, που σώζεται ακόμη.

Με αυτόν τον πλούτο η Αθήνα ξαναέχτισε τους ναούς που είχαν κάψει οι Πέρσες. Ο Παρθενώνας, ο Παρθενών, χτίστηκε το 447–432 π.Χ. από τους αρχιτέκτονες Ικτίνο και Καλλικράτη. Ο γλύπτης Φειδίας επέβλεπε όλο το έργο και έφτιαξε μέσα στον ναό το μεγάλο χρυσελεφάντινο άγαλμα, το ἄγαλμα, της Αθηνάς. Τα Προπύλαια, η είσοδος της Ακρόπολης, ολοκληρώθηκαν σε πέντε χρόνια από τον Μνησικλή.

Ο Πλούταρχος (Περικλής 12) αναφέρει ότι οι αντίπαλοι του Περικλή έλεγαν πως η Αθήνα στολιζόταν με τα χρήματα των συμμάχων. Ο Περικλής απαντούσε ότι οι σύμμαχοι πλήρωναν για την προστασία τους και ότι τα έργα έδιναν μισθό σε χιλιάδες λιθοξόους, ξυλουργούς, ναυτικούς και αχθοφόρους.

Ο Περικλής ζούσε ανάμεσα σε αξιόλογους ανθρώπους: τον Φειδία, τον φιλόσοφο Αναξαγόρα, που δίδασκε νέες θεωρίες για τον Ήλιο και τον ουρανό, και την Ασπασία, μια έξυπνη γυναίκα από τη Μίλητο που ήταν σύντροφός του. Ο Πλούταρχος (Περικλής 31–32) διηγείται ότι οι εχθροί του τον χτυπούσαν μέσα από αυτούς: ο Φειδίας κατηγορήθηκε ότι έκλεψε χρυσάφι από το άγαλμα της Αθηνάς και αργότερα φυλακίστηκε, η Ασπασία δικάστηκε για ασέβεια και ο Αναξαγόρας αναγκάστηκε να φύγει από την Αθήνα. Ο ίδιος ο Πλούταρχος παραδέχεται ότι «η αλήθεια δεν είναι σαφής», και πολλοί ιστορικοί αμφισβητούν ορισμένες από αυτές τις ιστορίες, που προέρχονται εν μέρει από κωμικούς ποιητές.

Το 431 π.Χ. άρχισε ο Πελοποννησιακός πόλεμος με τη Σπάρτη. Το σχέδιο του Περικλή ήταν να φέρει τους κατοίκους της υπαίθρου μέσα στα τείχη και να πολεμήσει στη θάλασσα. Τον πρώτο χειμώνα εκφώνησε τον περίφημο επιτάφιο λόγο, τον ἐπιτάφιο, για τους νεκρούς (Θουκυδίδης 2.35–46). Όμως το 430 π.Χ. ξέσπασε ένας τρομερός λοιμός στη γεμάτη κόσμο Αθήνα. Ο Περικλής τιμωρήθηκε με πρόστιμο και έπειτα εξελέγη ξανά στρατηγός. Πέθανε το 429 π.Χ., δύο χρόνια και έξι μήνες μετά την αρχή του πολέμου (Θουκυδίδης 2.65.6). Η Αθήνα έχασε τον πόλεμο το 404 π.Χ.