De Panatheneeën

De Panatheneeën, τὰ Παναθήναια, eerden Athena, de godin van de stad. Elk jaar was er een kleiner feest, en om de vier jaar kwam er een veel groter feest, de Grote Panatheneeën. Het viel in de maand Hekatombaion, rond juli en augustus.

Wat deden de mensen? Ze liepen samen in een lange optocht, een πομπή, van de Kerameikos via de Agora naar de Akropolis. Meisjes uit vooraanstaande families dienden de godin, en de dochters van de μέτοικοι, buitenlanders die in Athene woonden, droegen krukjes. Ook werden dieren meegevoerd voor het offer. Een wet van ongeveer 335–330 v.Chr. over het jaarlijkse feest beveelt het vlees onder de Atheners te verdelen. De Grote Panatheneeën hadden bovendien wedstrijden in muziek, sport en paardenrennen.

Wie begon ermee? Plutarchus zegt dat de held Theseus dit gezamenlijke offer instelde toen hij de bewoners van Attika tot één stad verenigde, maar dat is een legende. Musea verbinden de grote wedstrijden meestal met een reorganisatie van het feest in 566 v.Chr.

In het middelpunt van de Grote Panatheneeën stond een geschenk, de πέπλος, een geweven gewaad voor Athena. De website over het Parthenonfries van het Griekse ministerie van Cultuur zegt dat het met gouddraad werd geweven door de Arrephoren en de Ergastinen, en als een zeil op een schip op wielen werd meegedragen. Plato’s Socrates zegt dat het vol geborduurde taferelen van gevechten tussen goden was (Euthyphro 6b–c). De reiziger Pausanias zag bij de Areopagus een schip dat voor de optocht was gemaakt (1.29.1). Vroeger beoordeelde de Raad de ontwerpen van het gewaad, tot die taak naar een rechtbank ging (Staatsinrichting van Athene 49.3).

De optocht kon ook politiek worden. Thucydides (6.56–58) vertelt hoe Hipparchus, broer van de tiran Hippias, Harmodius beledigde: zijn zus werd uitgenodigd om in een optocht een mand te dragen en daarna weggestuurd. Harmodius en Aristogiton wachtten op de Grote Panatheneeën, de enige dag waarop burgers zich gewapend konden verzamelen zonder argwaan te wekken. Ze doodden Hipparchus terwijl hij de optocht regelde. De gebruikelijke datum is 514 v.Chr.

Tien magistraten, de ἀθλοθέται, leidden de Grote Panatheneeën. De Staatsinrichting van Athene (60) zegt dat zij de optocht en de wedstrijden regelden en het gewaad en de amforen lieten maken. Winnaars in muziek kregen zilver en goud, winnaars in de εὐανδρία, een wedstrijd in mannelijke voortreffelijkheid, schilden, en winnaars in atletiek en paardenrennen olijfolie.

De olie kwam van Athena’s heilige olijfbomen, de μορίαι, en dezelfde tekst zegt dat het vernielen van zo’n boom ooit met de dood werd bestraft. Ze vulde een grote kruik, de ἀμφορεύς, van bijna veertig liter. Op één kant staat de gewapende Athena tussen zuilen, met de woorden τῶν Ἀθήνηθεν ἄθλων, ‘van de prijzen uit Athene’. De Harvard Art Museums vermelden dat winnende boksers 60 amforen kregen, maar dat getal berust op moderne schattingen: het mannendeel van de prijzenlijst IG II² 2311 (ongeveer 375 v.Chr.) is verloren, en het bewaarde deel geeft een jongen die het boksen won er 30. Geleerden twisten ook over de vraag of deze ‘amforen’ echte kruiken waren of een oliemaat.

Ook Homerus had zijn plaats: de redenaar Lycurgus zegt dat een wet zijn epen liet voordragen op elke Grote Panatheneeën (Tegen Leocrates 102). Rond 330 v.Chr. bouwde dezelfde Lycurgus het stadion voor de atletiekwedstrijden.

Het Parthenonfries, ongeveer 160 meter lang, werd tussen 443 en 438 v.Chr. aangebracht. Het Griekse ministerie van Cultuur beschrijft het als de optocht van de Grote Panatheneeën, met muzikanten, waterdragers en dienbladdragers, en met de overhandiging van het gewaad in het midden van de oostzijde. Jenifer Neils ziet in de tien koeien aan de zuidzijde de ἑκατόμβη voor Athena.

Niet iedereen is het daarmee eens. Joan Connelly heeft betoogd dat het fries een mythe toont, koning Erechtheus die zijn dochters offert, terwijl Neils en Evelyn Harrison de Panathenaeïsche lezing verdedigen. Een verslag van een symposium uit de jaren 1990 noemde de standpunten van Connelly en Harrison onverenigbaar. Zie het fries dus als bewijsmateriaal om over te discussiëren, niet als een foto.

Veel woorden van het feest zijn nog in gebruik. Een γιορτή, van ἑορτή, is een feest en ook de naamdag waarvoor vrienden je feliciteren. λάδι komt van ἔλαιον via ἐλᾴδιον. εκατόμβη noemt nog het oude offer, maar betekent nu ook een enorm aantal slachtoffers, «εκατόμβες θυμάτων», een betekenis gevormd door het Franse hécatombe.