Ostracisme in Athene: een burger wegstemmen met een potscherf

Lange tijd werd Athene geregeerd door een τύραννος (tiran). Een tiran was één man die alle macht voor zichzelf nam. De laatste tirannen werden in 510 v.Chr. uit Athene verjaagd. Daarna wilden de Atheners er geen nieuwe meer.

Rond 508 v.Chr. veranderde een leider die Kleisthenes heette de manier waarop Athene bestuurd werd. Hij gaf meer macht aan de δῆμος, het volk. Dat was het begin van de Atheense democratie. Volgens de Staatsinrichting van Athene, een oud boek uit de school van Aristoteles, maakte Kleisthenes ook een nieuwe wet: de wet op het ostracisme, de ὀστρακισμός.

Het idee was eenvoudig. Als één man te machtig werd, konden de burgers stemmen om hem weg te sturen voordat hij zichzelf tot tiran kon maken. Hetzelfde boek vertelt dat de wet voor het eerst werd gebruikt in 488/487 v.Chr., twee jaar na de slag bij Marathon. De eerste die weg moest, was Hipparchos, een familielid van de oude tirannen.

Het ostracisme had twee stappen.

• Stap één: één keer per jaar, halverwege het jaar, kwamen de burgers bijeen in hun volksvergadering, de ἐκκλησία. Daar stemden ze met opgestoken hand: ‘Willen we dit jaar een ostracisme?’
• Stap twee: als de meesten ja zeiden, vond het ostracisme enige tijd later plaats op de agora, het grote plein van Athene. Elke πολίτης (burger) nam een ὄστρακον, een potscherf, en kraste er de naam in van de man die hij weg wilde sturen.

In Athene lagen overal kapotte potten, dus ze waren gratis en makkelijk te gebruiken. Ambtenaren telden de scherven. Volgens de schrijver Plutarchus moesten er minstens 6000 stemmen zijn, anders telde het ostracisme niet. Een andere oude schrijver, Philochorus, zegt juist dat één man minstens 6000 stemmen tegen zich moest krijgen. Historici discussiëren nog steeds over wie gelijk heeft. De man met de meeste stemmen moest Athene voor tien jaar verlaten. Dat was een soort ἐξορία (verbanning).

Het was geen straf voor een misdaad. De man ging niet naar de gevangenis en hield zijn huis, zijn land en zijn geld. Na tien jaar mocht hij terugkomen.

Sommige van de beroemdste mannen van Athene werden verbannen door ostracisme. Een van hen was Aristides, die ‘de Rechtvaardige’ werd genoemd omdat hij zo eerlijk was. Plutarchus vertelt een verhaal over zijn ostracisme, in 483/482 v.Chr. Een boer die niet kon schrijven gaf zijn scherf aan een man in de menigte en vroeg hem er ‘Aristides’ op te schrijven. De man vroeg: ‘Wat heeft Aristides jou gedaan?’ De boer antwoordde: ‘Niets. Ik ken hem niet eens. Ik ben het gewoon zat dat iedereen hem de Rechtvaardige noemt.’ Die man was Aristides zelf, en hij schreef zijn eigen naam. Het is een mooi verhaal, maar historici denken dat het waarschijnlijk niet waar is.

Aristides bleef geen tien jaar weg. Toen de Perzische koning Xerxes Griekenland kwam aanvallen, riep Athene de verbannen mannen terug om te helpen. Een paar jaar later werd ook Themistokles, de held van de zeeslag bij Salamis, verbannen.

Archeologen hebben in Athene meer dan 10.000 ostraka gevonden, vooral op de agora en in de Kerameikos, de wijk van de pottenbakkers. Op veel scherven staat de naam van een man en de naam van zijn vader. Op sommige staan zelfs scheldwoorden! Het laatste ostracisme trof een politicus die Hyperbolos heette, tussen 418 en 415 v.Chr. Daarna gebruikten de Atheners het nooit meer.

Het ostracisme hield bijna 2500 jaar geleden op, maar de woorden ervan horen nog altijd bij het Grieks. Luister maar:

• όστρακο (ostrako) betekent nu meestal een schelp of schild, zoals van een mossel, een slak of een schildpad. Archeologen gebruiken het ook voor een stuk oud aardewerk.
• οστρακισμός en εξοστρακισμός zijn de woorden die Griekse leerlingen gebruiken voor de oude stemming.
• εξορία betekent nog steeds verbanning: ver weg gestuurd worden van je huis of je land.
• ψήφος is het woord van nu voor een stem bij verkiezingen. In het oud-Grieks was een ψῆφος een steentje, om mee te tellen en te stemmen. Het werkwoord ψηφίζω betekent ‘ik stem’.

Ook het Engels nam het woord over: als een groep iemand buitensluit, zegt men dat die persoon ‘ostracised’ wordt.