Antik Atina'da ostrakizm (çömlek kırığıyla sürgün)

Uzun yıllar boyunca Atina'yı bir τύραννος (tiran) yönetti. Tiran, bütün gücü kendine alan tek bir adamdı. Son tiranlar MÖ 510'da Atina'dan kovuldu. Ondan sonra Atinalılar yeni bir tiran istemediler.

MÖ 508 civarında Kleisthenes adında bir lider, Atina'nın yönetilme biçimini değiştirdi. δῆμος'a, yani halka daha fazla güç verdi. Bu, Atina demokrasisinin başlangıcıydı. Aristoteles'in okulundan kalma eski bir kitap olan Atinalıların Anayasası'na göre Kleisthenes yeni bir yasa da yaptı: ostrakizm yasası, yani ὀστρακισμός.

Fikir basitti. Bir adam çok güçlenirse, yurttaşlar o kendini tiran yapmadan önce onu uzaklaştırmak için oy verebilirdi. Aynı kitap, yasanın ilk kez MÖ 488/487'de, Maraton Savaşı'ndan iki yıl sonra kullanıldığını söyler. Gönderilen ilk kişi, eski tiranların bir akrabası olan Hipparkhos'tu.

Ostrakizmin iki adımı vardı.

• Birinci adım: yılda bir kez, yılın ortasında, yurttaşlar halk meclisinde, yani ἐκκλησία'da toplanırdı. Orada el kaldırarak oy verirlerdi: “Bu yıl bir ostrakizm istiyor muyuz?”
• İkinci adım: çoğunluk evet derse, ostrakizm bir süre sonra Atina'nın büyük meydanı olan agorada yapılırdı. Her πολίτης (yurttaş) bir ὄστρακον, yani bir çömlek kırığı alır ve üzerine uzaklaştırmak istediği adamın adını kazırdı.

Atina'da her yerde kırık çömlek vardı, bu yüzden bedavaydı ve kullanması kolaydı. Görevliler kırıkları sayardı. Yazar Plutarkhos'a göre en az 6.000 oy olmalıydı, yoksa ostrakizm geçersiz sayılırdı. Başka bir antik yazar, Philokhoros ise tek bir adamın kendisine karşı en az 6.000 oy alması gerektiğini söyler. Tarihçiler hangisinin doğru olduğunu hâlâ tartışıyor. En çok oyu alan adam Atina'dan on yıllığına ayrılmak zorundaydı. Bu bir çeşit ἐξορία (sürgün) idi.

Bu, bir suçun cezası değildi. Adam hapse girmezdi; evini, toprağını ve parasını korurdu. On yıl sonra evine dönebilirdi.

Atina'nın en ünlü adamlarından bazıları ostrakizmle sürgün edildi. Bunlardan biri, çok dürüst olduğu için “Adil” diye anılan Aristeides'ti. Plutarkhos, MÖ 483/482'deki ostrakizmi hakkında bir hikâye anlatır. Okuma yazma bilmeyen bir çiftçi, kalabalıktaki bir adama çömlek kırığını verip üzerine “Aristeides” yazmasını istemiş. Adam sormuş: “Aristeides sana ne yaptı?” Çiftçi cevap vermiş: “Hiçbir şey. Onu tanımıyorum bile. Sadece herkesin ona Adil demesini duymaktan bıktım.” O adam Aristeides'in ta kendisiymiş ve kendi adını yazmış. Güzel bir hikâye, ama tarihçiler büyük olasılıkla doğru olmadığını düşünüyor.

Aristeides on yıl uzakta kalmadı. Pers kralı Kserkses Yunanistan'a saldırmaya geldiğinde, Atina sürgündekileri yardım etmeleri için geri çağırdı. Birkaç yıl sonra, Salamis Savaşı'nın kahramanı Themistokles de ostrakizmle sürgün edildi.

Arkeologlar Atina'da 10.000'den fazla ostrakon buldu; çoğu agorada ve çömlekçilerin mahallesi Kerameikos'taydı. Birçoğunda bir adamın adı ve babasının adı yazar. Bazılarında kaba sözler bile vardır! Son ostrakizm, MÖ 418 ile 415 arasında Hyperbolos adlı bir politikacıya yapıldı. Ondan sonra Atinalılar onu bir daha hiç kullanmadı.

Ostrakizm yaklaşık 2.500 yıl önce sona erdi, ama kelimeleri hâlâ Yunancanın bir parçası. Onları dinle:

• όστρακο (ostrako) bugün genellikle kabuk anlamına gelir; midyenin, salyangozun ya da kaplumbağanın kabuğu gibi. Arkeologlar bu kelimeyi eski bir çömlek parçası için de kullanır.
• οστρακισμός ve εξοστρακισμός, Yunan öğrencilerin bu eski oylama için kullandığı kelimelerdir.
• εξορία hâlâ sürgün demektir: evinden ya da ülkenden uzağa gönderilmek.
• ψήφος bugün oy için kullanılan kelimedir. Eski Yunancada ψῆφος saymak ve oy vermek için kullanılan küçük bir çakıl taşıydı. ψηφίζω fiili “oy veriyorum” demektir.

İngilizce de bu kelimeyi almış: bir grup birini dışladığında, o kişinin “ostracised” olduğunu söylerler.