De Ilias van Homerus: samenvatting en belangrijkste scènes

De Ilias, Ἰλιάς, is een lang gedicht over de Trojaanse Oorlog, de oorlog van de Grieken tegen de stad Troje, die de Grieken ook Ilion noemden, Ἴλιον: daar komt de titel vandaan. De Grieken liggen al negen jaar voor Troje. Het gedicht vertelt alleen wat er gebeurt in enkele weken van het tiende jaar, ongeveer vijftig dagen. De held, de ἥρως, is Achilleus, de beste strijder van de Grieken.

Achilleus krijgt ruzie met Agamemnon, de aanvoerder van het leger, en stopt met vechten. Zonder hem verliezen de Grieken de ene slag na de andere. Zijn vriend Patroklos trekt in de wapenrusting van Achilleus ten strijde en wordt gedood door Hektor, de grootste Trojaanse strijder. Gek van verdriet keert Achilleus terug, doodt Hektor en sleept zijn lichaam achter zijn wagen. Aan het eind komt de oude koning Priamos, Hektors vader, ’s nachts naar de hut van Achilleus en smeekt om het lichaam van zijn zoon. Achilleus huilt met hem en geeft het terug.

Het eerste woord van het gedicht is μῆνιν, ‘de wrok’: «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος», ‘Bezing, godin, de wrok van Achilleus, de zoon van Peleus’. In boek 1 weigert Agamemnon Chryseïs vrij te laten, de dochter van een priester van Apollo, en de god stuurt een pest over het kamp. Agamemnon geeft het meisje terug, maar neemt in haar plaats Briseïs, de eregave van Achilleus. Achilleus blijft bij zijn schepen, en zijn moeder, de zeegodin Thetis, vraagt Zeus de Trojanen een tijd te laten winnen.

Boek 2 somt de Griekse troepen op in de ‘Scheepscatalogus’. In boek 3 vecht Paris, die Helena had ontvoerd, een tweegevecht met Menelaos, haar man. In boek 6 neemt Hektor bij de stadspoort afscheid van zijn vrouw Andromache; hun zoontje schrikt van de paardenhaarkam op de helm van zijn vader, en Hektor zet de helm af. In boek 9 brengen Odysseus, Aias en Phoinix Achilleus de geschenken die Agamemnon aanbiedt. Hij weigert en legt zijn keuze uit: een kort leven met κλέος ἄφθιτον, ‘onvergankelijke roem’, of een lang leven thuis zonder roem (9.410–416).

In de volgende boeken drijven de Trojanen de Grieken terug tot bij hun schepen. In boek 16 trekt Patroklos de wapenrusting van Achilleus aan en verjaagt de Trojanen bij de schepen, maar Apollo slaat hem, en Hektor doodt hem. In boek 18 vraagt Thetis de smidgod Hephaistos een nieuwe wapenrusting voor haar zoon te maken, met een groot schild, een ἀσπίς, met een stad in vrede, een stad in oorlog, akkers, wijngaarden en een dans.

In boek 22 jaagt Achilleus Hektor drie keer rond de muren en doodt hem. Stervend voorspelt Hektor dat Paris en Apollo Achilleus bij de Skaeïsche poort zullen doden (22.359–360). Achilleus doorboort de pezen van Hektors voeten «ἐς σφυρὸν ἐκ πτέρνης», ‘van hiel tot enkel’, bindt hem aan zijn wagen en sleept hem weg (22.396–398). Boek 23 beschrijft de uitvaart van Patroklos en de spelen te zijner ere: wagenrennen, vuistvechten, worstelen en hardlopen. In boek 24 leidt de god Hermes Priamos door het Griekse kamp, en Achilleus geeft het lichaam terug. Het gedicht eindigt met Hektors uitvaart: «ὣς οἵ γ᾽ ἀμφίεπον τάφον Ἕκτορος ἱπποδάμοιο», ‘zo verzorgden zij de begrafenis van Hektor, de paardentemmer’.

Veel mensen denken dat de Ilias de hele Trojaanse Oorlog vertelt. Dat is niet zo. Het gedicht begint in het tiende jaar en beslaat maar enkele weken, ongeveer vijftig dagen (de World History Encyclopedia telt er 52). Het begin van de oorlog, het oordeel van Paris en de ontvoering van Helena, wordt alleen terloops genoemd. De dood van Achilleus wordt voorspeld, maar niet getoond. Het houten paard staat helemaal niet in de Ilias: het komt voor in de Odyssee, waar de zanger Demodokos erover zingt (8.492–520), en later in de Aeneis van Vergilius. Deze gebeurtenissen werden verteld in andere, nu verloren epen en door latere schrijvers.

Ook de beroemde hiel komt niet van Homerus. In de Ilias kan Achilleus gewond raken: in boek 21 schampt een speer zijn onderarm. De Romeinse dichter Statius laat in zijn Achilleïs (1e eeuw n.Chr.) Thetis zeggen dat ze haar baby in de Styx heeft gedompeld, ‘had ik het maar helemaal gedaan!’, en latere verhalen voegen toe dat de hiel waaraan ze hem vasthield kwetsbaar bleef. Wie Homerus was, en of er een echte oorlog achter het gedicht zit, is nog altijd omstreden. De Ilias, meer dan 15.000 verzen in 24 boeken, kreeg waarschijnlijk zijn vorm in de 8e eeuw v.Chr., uit een lange traditie van mondelinge zang.