Ο Τρωικός πόλεμος: μύθος ή ιστορία;

Οι ελληνικοί μύθοι μιλούν για έναν πόλεμο ανάμεσα στους Έλληνες και στην πόλη της Τροίας, που λεγόταν και Ίλιον. Ο Πάρης, ένας πρίγκιπας της Τροίας, πήρε μαζί του στην πατρίδα του την Ελένη, τη γυναίκα του Μενελάου, του βασιλιά της Σπάρτης. Ο αδελφός του Μενελάου, ο Αγαμέμνονας, βασιλιάς των Μυκηνών, μάζεψε τεράστιο στρατό και στόλο, και οι Έλληνες πολιόρκησαν την Τροία δέκα χρόνια. Μεγάλοι ήρωες πολέμησαν και από τις δύο πλευρές: ο Αχιλλέας για τους Έλληνες, ο Έκτορας για τους Τρώες.

Στο τέλος ο πανέξυπνος Οδυσσέας σκέφτηκε ένα σχέδιο. Οι Έλληνες έφτιαξαν ένα μεγάλο ξύλινο άλογο, έκρυψαν μέσα τους καλύτερους πολεμιστές τους και έκαναν πως έφευγαν με τα πλοία. Οι Τρώες έσυραν το άλογο μέσα στην πόλη τους, νομίζοντας ότι ήταν δώρο. Τη νύχτα οι πολεμιστές βγήκαν, άνοιξαν τις πύλες, και η Τροία έπεσε. Είναι αληθινή αυτή η ιστορία; Ίσως εν μέρει. Η Τροία ήταν πραγματική πόλη, όμως οι θεοί, το άλογο και πολλοί από τους ήρωες ανήκουν στον μύθο.

Οι αρχαιότερες πηγές μας είναι δύο επικά ποιήματα που αποδίδονται στον Όμηρο, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, που χρονολογούνται συνήθως στον 8ο ή στον 7ο αιώνα π.Χ. (οι ειδικοί διαφωνούν για την ακριβή χρονολογία), αιώνες μετά τα γεγονότα που περιγράφουν. Η Ιλιάδα δεν αφηγείται όλο τον πόλεμο: καλύπτει λίγες εβδομάδες του δέκατου έτους, τον θυμό του Αχιλλέα, και τελειώνει με την κηδεία του Έκτορα. Ο δούρειος ίππος δεν υπάρχει σε αυτήν. Εμφανίζεται στην Οδύσσεια (8.492–520), όπου ένας αοιδός διηγείται πώς ο Επειός έφτιαξε το άλογο με τη βοήθεια της Αθηνάς και πώς ο Οδυσσέας το έφερε, γεμάτο πολεμιστές, στην ακρόπολη.

Η πιο γνωστή εκδοχή της ιστορίας του αλόγου είναι ρωμαϊκή: το 2ο βιβλίο της Αινειάδας του Βιργιλίου, γραμμένο τον 1ο αιώνα π.Χ. Εκεί ο ιερέας Λαοκόων προειδοποιεί τους Τρώες να μην εμπιστευτούν το άλογο (2.48–49).

Οι ίδιοι οι Έλληνες θεωρούσαν τον πόλεμο ιστορία. Ο Θουκυδίδης (1.10) δέχεται ότι έγινε, αλλά πιστεύει ότι ο Όμηρος, ως ποιητής, τον έκανε μεγαλύτερο απ’ ό,τι ήταν, για παράδειγμα με τα 1.200 πλοία του. Μεταγενέστεροι λόγιοι προσπάθησαν να τον χρονολογήσουν: ο Ερατοσθένης τοποθέτησε την άλωση της Τροίας το 1184 π.Χ.

Οι αρχαιολόγοι τοποθετούν την Τροία στο Χισαρλίκ, έναν λόφο στη βορειοδυτική Τουρκία, 4,8 χιλιόμετρα από την είσοδο των Δαρδανελίων. Ο Φρανκ Κάλβερτ έσκαψε εκεί το 1863, και ο Ερρίκος Σλήμαν ξεκίνησε μεγάλες ανασκαφές το 1870. Ο Σλήμαν βρήκε χρυσά κοσμήματα και τα ονόμασε «θησαυρό του Πριάμου», από τον βασιλιά της Τροίας στον μύθο. Όμως προέρχονται από την Τροία ΙΙ, γύρω στο 2550–2300 π.Χ., πάνω από χίλια χρόνια νωρίτερα.

Ο λόφος κρύβει εννέα πόλεις, τη μία πάνω στην άλλη, που ονομάζονται Τροία Ι έως Τροία ΙΧ. Η πιθανότερη Τροία του Ομήρου είναι η Τροία VI (περίπου 1750–1300 π.Χ.), με πέτρινα τείχη πάχους 5 μέτρων και ύψους έως 8 μέτρων, και μια κάτω πόλη που έφτανε περίπου τα 30 εκτάρια. Χάλκινες αιχμές βελών και δοράτων από τα χρόνια γύρω στο 1250 π.Χ. δείχνουν ότι έγιναν μάχες. Η επόμενη πόλη, η Τροία VIIa, καταστράφηκε από φωτιά γύρω στο 1180 π.Χ.

Βοηθούν και τα κείμενα των Χετταίων, της μεγάλης δύναμης της Ανατολίας. Αναφέρουν μια χώρα που λεγόταν Γουιλούσα, την οποία πολλοί ειδικοί συνδέουν με το Ίλιον, και έναν λαό που λεγόταν Αχιγιάβα, πιθανότατα τους Μυκηναίους Έλληνες, και περιγράφουν αναταραχές και αντιπαλότητες στην περιοχή.

Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν. Πολλοί πιστεύουν ότι πίσω από τον θρύλο κρύβεται μια πραγματική ανάμνηση: ένας πόλεμος, ή πολλές μικρότερες συγκρούσεις, ανάμεσα σε Μυκηναίους Έλληνες και στους κατοίκους της Τροίας τον 13ο ή τον 12ο αιώνα π.Χ. Η περιγραφή του χώρου από την UNESCO μιλά για πολιορκία της Τροίας από Μυκηναίους πολεμιστές εκείνη την εποχή. Άλλοι είναι πιο επιφυλακτικοί. Καμία επιγραφή που έχει βρεθεί ως τώρα δεν αναφέρει τον Αγαμέμνονα, τον Αχιλλέα ή την Ελένη, και μια πόλη μπορεί να καεί για πολλούς λόγους: από εχθρούς, από ατύχημα ή από σεισμό.

Τα ποιήματα του Ομήρου τραγουδιούνταν για γενιές πριν γραφτούν, γι’ αυτό ανακατεύουν αναμνήσεις από την Εποχή του Χαλκού με στοιχεία από την εποχή των ίδιων των ποιητών. Μια δίκαιη απάντηση είναι η εξής: η Τροία ήταν πραγματική, και ένας πόλεμος στην περιοχή είναι πιθανός, όμως η δεκάχρονη πολιορκία, οι ήρωες και το άλογο, όπως τα διαβάζουμε, είναι έργο ποιητών. Το άλογο είναι σχεδόν σίγουρα μύθος, κι όμως ζει στα νέα ελληνικά: ο δούρειος ίππος, «το ξύλινο άλογο», σημαίνει και ένα τέχνασμα κρυμμένο μέσα σε ένα δώρο, και είναι το ελληνικό όνομα για τον ιό «Trojan» στους υπολογιστές.