Ο Όμηρος με νεοελληνική προφορά: πώς διαβάζονται τα έπη

Η Οδύσσεια αρχίζει «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ» (Οδ. 1.1), «Πες μου, Μούσα, για τον πολύτροπο άντρα», και η Ιλιάδα «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος» (Ιλ. 1.1), «Τραγούδα, θεά, την οργή του Αχιλλέα, του γιου του Πηλέα». Στην Ελλάδα τέτοιοι στίχοι προφέρονται όπως τα νέα ελληνικά: όπως γράφει ο Ε. Πετρούνιας για το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, δεν επιδιώκεται προσέγγιση προς την αρχαία προφορά.

Ο Πετρούνιας μεταγράφει τον πρώτο στίχο της Οδύσσειας με διάφορους τρόπους. Λίγο απλοποιημένοι, είναι οι εξής:

• Κλασική, κατά προσέγγιση: [ándra moi̯ énnepe mô:sa polýtropon hós mála pollá]
• Πιθανή ανάγνωση από ξένους: [ándra moi̯ énepe músa polýtropon hós mála póla]
• Ανάγνωση από Έλληνες: [ánðra moi̯ énepe músa polítropon ós mala póla]

Στην ελληνική ανάγνωση το δ είναι [ð], το υ είναι [i], η δασεία του ὃς δεν ακούγεται και τα διπλά σύμφωνα δεν έχουν ιδιαίτερο ήχο, άρα το ἔννεπε έχει ένα [n]. Δείτε τη μεταγραφή ως οδηγό, όχι ως σταθερό πρότυπο: το ίδιο άρθρο δίνει στο οι την κανονική τιμή [i], οπότε το μοι θα γινόταν [mi]. Ούτε ο τόνος στο [póla] είναι λάθος. Ανήκει στη μετρική ανάγνωση, το θέμα της επόμενης ενότητας.

Ο ομηρικός στίχος είναι δακτυλικό εξάμετρο, έξι πόδες από βαριές και ελαφριές συλλαβές. Ο ρυθμός του, έγραψε ο A. R. Benner στο εγχειρίδιό του για τον Όμηρο, εξαρτάται από τον χρόνο που χρειάζεται η προφορά των διαδοχικών συλλαβών και είναι εντελώς ανεξάρτητος από τον τόνο των λέξεων. Τα νέα ελληνικά δεν μπορούν να κρατήσουν αυτό το σχήμα: έχουν πέντε φωνήεντα και καμία αντίθεση μακρών και βραχέων. Έτσι, σημειώνει ο Πετρούνιας, οι αναγνώστες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό δίνουν στις βαριές συλλαβές δυναμικό τόνο, συνήθεια των νεότερων ευρωπαϊκών γλωσσών και όχι των αρχαίων ελληνικών. Σημείωση στην έκδοση του Benner από το Dickinson College προσθέτει ότι ο τονισμός της αρχής κάθε πόδα είναι τεχνική της τάξης, που οι σημερινοί μελετητές δεν συνιστούν πια.

Ο πρώτος στίχος της Οδύσσειας κρύβει καλά το πρόβλημα: ἄνδρα μοι | ἔννεπε | μοῦσα πο | λύτροπον | ὃς μάλα | πολλὰ. Στους πέντε πρώτους πόδες ο χτύπος πέφτει σε συλλαβή με γραπτό τόνο, άρα το μέτρο και ο τόνος της λέξης φαίνεται να συμφωνούν. Οι εξαιρέσεις έρχονται στο τέλος. Το μάλα έχει τον τόνο του έξω από τον χτύπο, και η ελληνική ανάγνωση του Πετρούνια τον αφήνει, γι’ αυτό το [mala]. Και ο τελευταίος πόδας αρχίζει στο πολ-, αλλά η λέξη τονίζεται στην τελευταία συλλαβή, γι’ αυτό και το [póla].

Η Ιλιάδα είναι πιο δύσκολη: μῆνιν ἄ | ειδε θε | ὰ Πη | ληϊά | δεω Ἀχι | λῆος. Ο δεύτερος πόδας αρχίζει στο -ει-, όμως ο τόνος του ἄειδε πέφτει μία συλλαβή νωρίτερα. Και ο Benner μετρά το -εω του Πηληϊάδεω ως μία συλλαβή (συνίζηση), ενώ μια σημερινή ανάγνωση λέξη προς λέξη δίνει δύο, [ðeo].

Οι σπουδαστές στο εξωτερικό δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουν την προφορά που χρησιμοποιεί το μάθημά τους, και στις εξετάσεις καλό είναι να την ακολουθούν. Ο Α.-Φ. Χριστίδης, γράφοντας για το ίδιο Κέντρο, λέει ότι οι Έλληνες μπορούν να συνεχίσουν να διαβάζουν τα αρχαία με τον σημερινό τρόπο, αρκεί να ξέρουν ότι οι αρχαίοι δεν τα πρόφεραν έτσι. Με αυτή τη διάκριση καθαρή, μπορείτε να δοκιμάσετε και τα δύο. Η πρόταση είναι δική μας, δεν είναι σχολική μέθοδος:

• Πρώτα μέτρηση. Σημειώστε στο χαρτί τους πόδες ενός στίχου πριν τον πείτε.
• Ανάγνωση για τον ήχο. Χρησιμοποιήστε τους σημερινούς φθόγγους και τον γραπτό τόνο ως δυναμικό τόνο, και σταματήστε στα κόμματα: μοῦσα, πολύτροπον.
• Ανάγνωση για το μέτρο. Πείτε τον ξανά με χτύπο στην αρχή κάθε πόδα, και προσέξτε πού συγκρούεται με τον τόνο της λέξης. Είναι βοήθημα μελέτης, όχι αρχαία εκτέλεση.
• Σύγκριση. Διαβάστε τον στίχο με τη σχολική σας προφορά και γράψτε ποιοι φθόγγοι διαφέρουν, όπως [d] και [ð] ή [y] και [i].

Καλή αρχή είναι οι στίχοι Οδ. 1.1–10: οι ίδιοι δέκα στίχοι που βρίσκουν στο πρωτότυπο οι Έλληνες μαθητές στην πρώτη ενότητα του σχολικού τους βιβλίου.

Η ανάγνωση φωναχτά δείχνει επίσης πόσο από αυτό το λεξιλόγιο επιβιώνει και πόσο έχει μετακινηθεί. Το ἀνήρ έγινε άντρας, που το λεξικό Τριανταφυλλίδη το παράγει μέσω της αιτιατικής ἄνδρα, του ίδιου τύπου που ανοίγει την Οδύσσεια. Η ψυχή είναι η συνηθισμένη λέξη για το πνευματικό μέρος του ανθρώπου, όμως στο Οδ. 1.5, ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν, σημαίνει τη δική του ζωή, ομηρική σημασία που καταγράφει το λεξικό Liddell-Scott. Ο θυμός, στο ὃν κατὰ θυμόν (Οδ. 1.4), είναι η καρδιά ή το πνεύμα· σήμερα είναι η οργή.

Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση είναι το νόστιμον ἦμαρ (Οδ. 1.9), «η μέρα της επιστροφής». Σύμφωνα με το λεξικό Τριανταφυλλίδη, το νόστιμος συνδεόταν με τον νόστο, την επιστροφή στην πατρίδα· στα ελληνιστικά χρόνια πήρε τη σημασία «που δίνει καρπό, ζουμερός», και στα μεσαιωνικά «με ευχάριστη γεύση», όπως το λέμε σήμερα στο τραπέζι. Άλλες ζουν μόνο στη λόγια χρήση: η μήνις, όπως στο παράδειγμα του λεξικού «την μήνιν του πρωθυπουργού», και το άλγος, ένας πόνος κυρίως ψυχικός.

Όλα αυτά δεν κάνουν τη σημερινή ανάγνωση τον ήχο του ίδιου του Ομήρου. Ακόμη και ο κλασικός στίχος πιο πάνω είναι μια προσέγγιση για μια μεταγενέστερη εποχή, όχι καταγραφή ενός επικού τραγουδιστή. Η αξία της σημερινής ανάγνωσης βρίσκεται αλλού: οι φθόγγοι που εξασκείτε εδώ είναι οι φθόγγοι της ελληνικής που μιλιέται σήμερα.