Ομήρου Οδύσσεια: περίληψη των ραψωδιών

Η Οδύσσεια είναι ένα μεγάλο ποίημα για τον Οδυσσέα, τον βασιλιά του μικρού νησιού της Ιθάκης. Αφού οι Έλληνες νικούν στον Τρωικό πόλεμο, ξεκινά για το σπίτι του, όμως ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, είναι θυμωμένος μαζί του, και το ταξίδι κρατά δέκα χρόνια. Χάνει τα πλοία του και όλους τους συντρόφους του. Στο σπίτι τον περιμένουν η γυναίκα του, η Πηνελόπη, και ο γιος του, ο Τηλέμαχος. Λείπει πια είκοσι χρόνια, και πολλοί νέοι ευγενείς, οι μνηστήρες, έχουν εγκατασταθεί στο παλάτι του: τρώνε το φαγητό του και θέλουν η Πηνελόπη να παντρευτεί έναν από αυτούς.

Το ποίημα αρχίζει με τα λόγια «ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον», «Πες μου, Μούσα, για τον πολυμήχανο άντρα», και το μεγάλο του θέμα είναι η επιστροφή στην πατρίδα, ο νόστος. Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι ποιητής ήταν ο Όμηρος, όμως το ποιος ήταν ο Όμηρος, και αν ένας ποιητής συνέθεσε και την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, συζητιέται ακόμη. Το ποίημα γεννήθηκε μέσα από μια μακρά παράδοση προφορικού τραγουδιού και πήρε πιθανότατα τη μορφή του τον 8ο αιώνα π.Χ., αν και κάποιοι μελετητές το χρονολογούν αργότερα. Έχει πάνω από 12.000 στίχους, και λόγιοι της Αλεξάνδρειας το χώρισαν αργότερα σε 24 ραψωδίες.

Το ποίημα δεν αρχίζει με τον Οδυσσέα. Στις ραψωδίες α–δ, που συχνά λέγονται Τηλεμάχεια, οι θεοί συμφωνούν ότι μπορεί επιτέλους να γυρίσει στο σπίτι του. Η θεά Αθηνά επισκέπτεται μεταμφιεσμένη τον Τηλέμαχο και τον παροτρύνει να ψάξει για νέα του πατέρα του. Ο Τηλέμαχος τα βάζει με τους μνηστήρες στη συνέλευση της Ιθάκης, και έπειτα ταξιδεύει στην Πύλο, όπου τον υποδέχεται ο γέρος Νέστορας, και στη Σπάρτη, όπου ο Μενέλαος και η Ελένη του λένε ό,τι ξέρουν. Στο μεταξύ οι μνηστήρες σχεδιάζουν να του στήσουν ενέδρα στον δρόμο της επιστροφής.

Στη ραψωδία ε συναντάμε επιτέλους τον Οδυσσέα, στο νησί της νύμφης Καλυψώς, που τον κρατά εκεί εδώ και επτά χρόνια. Ο Δίας στέλνει τον Ερμή να διατάξει να τον αφήσει ελεύθερο. Ο Οδυσσέας φτιάχνει μια σχεδία, όμως ο Ποσειδώνας τη συντρίβει, και εκείνος βγαίνει κολυμπώντας στη Σχερία, τη χώρα των Φαιάκων. Στις ραψωδίες ζ–θ η πριγκίπισσα Ναυσικά τον βρίσκει κοντά στην ακτή, και ο βασιλιάς Αλκίνοος με τη βασίλισσα Αρήτη τον δέχονται ως φιλοξενούμενο πριν μάθουν καν το όνομά του. Αυτή είναι η ξενία, το ιερό καθήκον της φιλοξενίας. Σε ένα γεύμα ο αοιδός Δημόδοκος τραγουδά για τον δούρειο ίππο της Τροίας, ο Οδυσσέας κλαίει, και ο βασιλιάς τον ρωτά ποιος είναι.

Στις ραψωδίες ι–μ ο ίδιος ο Οδυσσέας διηγείται στους Φαίακες τις περιπλανήσεις του από την Τροία και μετά, σε μια μεγάλη αναδρομή. Πολλές από τις πιο γνωστές σκηνές του ποιήματος βρίσκονται σε αυτές τις τέσσερις ραψωδίες.

• Ραψωδία ι: οι Κίκονες, έπειτα οι Λωτοφάγοι, που ο γλυκός τους καρπός κάνει τους ανθρώπους να ξεχνούν τον δρόμο για το σπίτι, και ο Κύκλωπας Πολύφημος, ένας μονόφθαλμος γίγαντας που τρώει έξι από τους συντρόφους του. Ο Οδυσσέας τον μεθά με δυνατό κρασί, του λέει ότι τον λένε Ούτιδα, «Κανένα», και τον τυφλώνει. Ο Πολύφημος είναι γιος του Ποσειδώνα: γι’ αυτό ο θεός μισεί τον Οδυσσέα.
• Ραψωδία κ: ο Αίολος του δίνει έναν ασκό με τους ανέμους, όμως οι σύντροφοι τον ανοίγουν· οι Λαιστρυγόνες καταστρέφουν όλα τα πλοία εκτός από το δικό του· η μάγισσα Κίρκη μεταμορφώνει μερικούς από τους συντρόφους του σε γουρούνια.
• Ραψωδία λ: στην άκρη του κόσμου των νεκρών μιλά με τον μάντη Τειρεσία, με τη μητέρα του και με τον Αχιλλέα.
• Ραψωδία μ: ακούει τις Σειρήνες δεμένος στο κατάρτι, και περνά ανάμεσα από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Στο νησί του θεού Ήλιου οι πεινασμένοι σύντροφοί του τρώνε τα ιερά βόδια, και ο Δίας καταστρέφει το πλοίο τους. Μόνο ο Οδυσσέας σώζεται, και τα κύματα τον φέρνουν στο νησί της Καλυψώς.

Στη ραψωδία ν οι Φαίακες φέρνουν τον Οδυσσέα στην πατρίδα του ενώ κοιμάται. Η Αθηνά τον μεταμορφώνει σε γέρο ζητιάνο, για να μπορέσει να δοκιμάσει τους δικούς του. Στις ραψωδίες ξ–π μένει στην καλύβα του πιστού χοιροβοσκού του, του Εύμαιου, και ο Τηλέμαχος, που γυρίζει από τη Σπάρτη, γλιτώνει την ενέδρα. Πατέρας και γιος αναγνωρίζονται και σχεδιάζουν την εκδίκησή τους. Ο Τηλέμαχος μετρά τους μνηστήρες: 108 νέοι από την Ιθάκη και τα γειτονικά νησιά.

Στις ραψωδίες ρ–υ ο ζητιάνος μπαίνει στο ίδιο του το παλάτι. Ο γέρος σκύλος του, ο Άργος, τον γνωρίζει, κουνά την ουρά του και πεθαίνει. Οι μνηστήρες τον κοροϊδεύουν και του πετούν πράγματα. Η Πηνελόπη μιλά με τον ξένο χωρίς να τον αναγνωρίσει, όμως η γριά τροφός Ευρύκλεια αναγνωρίζει μια ουλή στο πόδι του. Στη ραψωδία φ η Πηνελόπη βάζει έναν αγώνα: θα παντρευτεί όποιον μπορέσει να τεντώσει το τόξο του Οδυσσέα και να περάσει ένα βέλος μέσα από δώδεκα τσεκούρια. Μόνο ο ζητιάνος τα καταφέρνει. Στη ραψωδία χ ο Οδυσσέας, μαζί με τον Τηλέμαχο και δύο πιστούς βοσκούς, σκοτώνει τους μνηστήρες. Στη ραψωδία ψ η Πηνελόπη τον δοκιμάζει με ένα μυστικό που ξέρουν μόνο οι δυο τους: το κρεβάτι τους, φτιαγμένο από τον κορμό μιας ζωντανής ελιάς. Στη ραψωδία ω συναντά τον γέρο πατέρα του, τον Λαέρτη, οι οικογένειες των μνηστήρων ξεσηκώνονται εναντίον του, και η Αθηνά φέρνει την ειρήνη. Η δράση όλου του ποιήματος κρατά μόνο περίπου έξι εβδομάδες.