Homeros’un İlyada destanı: özet ve önemli sahneler

İlyada, Ἰλιάς, Truva Savaşı’nı, yani Yunanların Truva kentine karşı savaşını anlatan uzun bir destandır. Yunanlar bu kente İlion, Ἴλιον da derdi: destanın adı buradan gelir. Yunanlar dokuz yıldır Truva önünde ordugâh kurmuştur. Destan yalnızca onuncu yılın birkaç haftasında, yaklaşık elli günde olanları anlatır. Kahramanı, ἥρως, Yunanların en iyi savaşçısı Akhilleus’tur.

Akhilleus ordunun komutanı Agamemnon’la kavga eder ve savaşmayı bırakır. O olmadan Yunanlar savaş üstüne savaş kaybeder. Arkadaşı Patroklos, Akhilleus’un zırhını giyip savaşa girer ve Truvalıların en büyük savaşçısı Hektor tarafından öldürülür. Acıdan çılgına dönen Akhilleus geri döner, Hektor’u öldürür ve cesedini savaş arabasının arkasında sürükler. Sonunda Hektor’un babası yaşlı kral Priamos, gece Akhilleus’un barakasına gelir ve oğlunun cesedini ister. Akhilleus onunla birlikte ağlar ve cesedi geri verir.

Destanın ilk sözcüğü μῆνιν, “öfke”dir: «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος», “Söyle tanrıça, Peleus oğlu Akhilleus’un öfkesini”. 1. bölümde Agamemnon, Apollon rahibinin kızı Khryseis’i serbest bırakmayı reddeder ve tanrı ordugâha veba gönderir. Agamemnon kızı geri verir, ama onun yerine Akhilleus’un onur payı olan Briseis’i alır. Akhilleus gemilerinin yanında kalır ve annesi, deniz tanrıçası Thetis, Zeus’tan bir süre Truvalıları kazandırmasını ister.

2. bölüm, “Gemiler Kataloğu”nda Yunan kuvvetlerini sayar. 3. bölümde Helene’yi kaçırmış olan Paris, Helene’nin kocası Menelaos’la teke tek dövüşür. 6. bölümde Hektor kent kapısının yakınında karısı Andromakhe’ye veda eder; küçük oğulları babasının miğferindeki at kılı sorgucundan korkar ve Hektor miğferi çıkarır. 9. bölümde Odysseus, Aias ve Phoiniks, Agamemnon’un armağanlarını Akhilleus’a getirir. Akhilleus reddeder ve seçimini açıklar: κλέος ἄφθιτον, “ölümsüz ün” ile kısa bir hayat ya da evde ünsüz uzun bir hayat (9.410–416).

Sonraki bölümlerde Truvalılar Yunanları gemilerine kadar geri püskürtür. 16. bölümde Patroklos, Akhilleus’un zırhını giyer ve Truvalıları gemilerden uzaklaştırır, ama Apollon ona vurur ve Hektor onu öldürür. 18. bölümde Thetis, demirci tanrı Hephaistos’tan oğlu için yeni bir zırh ister; bu zırhla birlikte gelen büyük kalkan, ἀσπίς, barış içinde bir kenti, savaştaki bir kenti, tarlaları, bağları ve bir dansı gösterir.

22. bölümde Akhilleus, Hektor’u surların çevresinde üç kez kovalar ve öldürür. Hektor ölürken Paris ile Apollon’un Akhilleus’u Skaia kapısında öldüreceğini söyler (22.359–360). Akhilleus, Hektor’un ayak tendonlarını «ἐς σφυρὸν ἐκ πτέρνης», “topuktan bileğe” deler, onu arabasına bağlar ve sürükleyerek götürür (22.396–398). 23. bölüm Patroklos’un cenazesini ve onun onuruna düzenlenen yarışmaları anlatır: araba yarışı, yumruk dövüşü, güreş ve koşu. 24. bölümde tanrı Hermes Priamos’u Yunan ordugâhından geçirir ve Akhilleus cesedi geri verir. Destan Hektor’un cenazesiyle biter: «ὣς οἵ γ᾽ ἀμφίεπον τάφον Ἕκτορος ἱπποδάμοιο», “böylece at terbiyecisi Hektor’un cenazesini kaldırdılar”.

Birçok kişi İlyada’nın Truva Savaşı’nın tamamını anlattığını düşünür. Öyle değildir. Destan onuncu yılda başlar ve yalnızca birkaç haftayı, yaklaşık elli günü kapsar (World History Encyclopedia 52 gün sayar). Savaşın başlangıcı, Paris’in hakemliği ve Helene’nin kaçırılması, yalnızca geçerken anılır. Akhilleus’un ölümü önceden bildirilir ama anlatılmaz. Tahta at İlyada’da hiç yoktur: Odysseia’da ozan Demodokos’un şarkısında (8.492–520) ve daha sonra Vergilius’un Aeneis’inde görünür. Bu olayları bugün kayıp olan başka destanlar ve daha sonraki yazarlar anlatıyordu.

Ünlü topuk da Homeros’tan gelmez. İlyada’da Akhilleus yaralanabilir: 21. bölümde bir mızrak ön kolunu sıyırır. Romalı şair Statius, Achilleis adlı eserinde (MS 1. yüzyıl), Thetis’e bebeğini Styks ırmağına daldırdığını söyletir, “keşke tamamen daldırsaydım!”, daha sonraki anlatılar da onu tuttuğu topuğun zayıf kaldığını ekler. Homeros’un kim olduğu ve destanın ardında gerçek bir savaş olup olmadığı hâlâ tartışılmaktadır. 24 bölümde 15.000’den fazla dizeden oluşan İlyada, büyük olasılıkla MÖ 8. yüzyılda, uzun bir sözlü şarkı geleneğinden biçimlendi.