Griekse vaasvormen en waarvoor ze dienden

Het oude woord voor een pot of houder is ἀγγεῖον. Nu zeggen Grieken αγγείο voor een oude pot in een museum, en hetzelfde woord betekent ook ‘bloedvat’. Een moderne bloemenvaas is een βάζο, een woord dat uit het Italiaanse vaso komt.

Griekse pottenbakkers konden kiezen uit ongeveer 20 hoofdvormen, al tellen deskundigen die op verschillende manieren. De vorm van een pot hing af van zijn taak. Let op deze drie dingen:

• Oren. Twee oren aan de zijkant helpen om een zware pot op te tillen. Eén rechtopstaand oor helpt bij het schenken.
• Opening. Een brede opening is goed om te mengen of te drinken. Een kleine pot met een smalle opening bleef waarschijnlijk dicht en paste dus goed bij geurige olie.
• Grootte. Een voorraadpot kan heel groot zijn. Het oliepotje van een atleet is heel klein.

Pas op met de namen. Veel ervan kregen de vormen van geleerden uit de 18e en 19e eeuw, die woorden uit oude boeken en inscripties aan de potten koppelden. Een museumbordje zegt dus misschien niet precies wat een oude Griek zei. Voor hem kon een κύλιξ elke wijnbeker zijn.

De ἀμφορεύς (amfora) is een grote kruik met twee oren. De naam is een kortere vorm van Homerus’ woord ἀμφιφορεύς, verwant aan φέρω, ‘ik draag’. Men bewaarde of vervoerde er olijfolie, wijn en honing in. De soldaat en schrijver Xenophon vertelt zelfs over amforen vol gezouten dolfijnenvlees, gevonden in dorpen tijdens zijn lange tocht (Anabasis 5.4.28).

Sommige amforen waren prijzen. Op de Panatheense spelen in Athene kregen winnaars amforen met olijfolie van de heilige bomen van Athena. Een daarvan, nu in Harvard, werd gemaakt in 340–339 v.Chr. en is 80 cm hoog. Ze toont Athena, en geschilderde woorden zeggen dat ze ‘van de spelen in Athene’ komt. Volgens het museum kreeg een winnende bokser 60 amforen olie.

De ὑδρία (hydria) was een waterkruik, en de naam komt van ὕδωρ, water. Ze heeft drie oren. De twee aan de zijkant dienden om haar op te tillen als ze vol was. Het rechtopstaande oor achteraan diende om te schenken of om haar leeg te dragen. Vaasschilderingen tonen hydriai bij openbare fonteinen. Een hydria kon ook stemfiches of de as van doden bevatten.

Op een drinkfeest, het συμπόσιον, mengden de Grieken hun wijn met water voordat ze hem dronken. Dat deden ze in een groot vat met een brede opening, de κρατήρ (krater). Het woord is verwant aan het werkwoord κεράννυμι, ‘ik meng’. Dat oude werkwoord leeft nog. Het gaf het moderne κερνάω, ‘ik trakteer’: een Griekse vriend die «σε κερνάω» zegt, wil dus je drankje betalen. Zelfs κρασί, het gewone woord voor wijn, komt van κρᾶσις, ‘menging’.

Daarna kwam de οἰνοχόη (oinochoë), een kan. Daarmee haalde men wijn uit de krater en schonk men die in de bekers. In de naam zit het woord οἶνος, wijn. De dichter Hesiodus geeft een vreemde waarschuwing: zet de kan nooit op de krater terwijl er gedronken wordt, want daaraan hangt een dodelijk lot (Werken en dagen 744).

Ten slotte kwam de wijn in de κύλιξ (kylix), een brede, ondiepe beker met twee oren en een dunne voet. Die was in gebruik vanaf het begin van de 6e eeuw v.Chr. en wordt vaak verbonden met taferelen van drinkfeesten. Een andere beker met twee oren was de σκύφος (skyphos).

De λήκυθος (lekythos) is een smal flesje met één oor. Er zat olie in, die men gebruikte voor lampen, om te koken en als parfum. Het woord is heel oud. In Homerus’ Odyssee (6.79) geeft een moeder haar dochter, prinses Nausikaä, olie in een gouden λήκυθος mee naar de rivier, zodat ze zich na het wassen kan insmeren.

De lekythos had ook een droevige taak. Een museum in Princeton legt uit dat deze vazen geurige olie voor begrafenissen bevatten. Rouwenden legden ze in het graf, en later brachten bezoekers er nog meer. Met de olie eerden ze de dode en het grafmonument.

De ἀρύβαλλος (aryballos) was een heel klein potje met geurige olie. Atleten smeerden zich daarmee in voor en na het sporten. De πυξίς (pyxis) was een ronde doos met deksel voor make-up. Eerst betekende het woord een doos van buxushout. Nu heeft πυξίδα een nieuwe taak in het Grieks: het is een kompas, een betekenis naar het voorbeeld van het Italiaanse bussola.