Het dagelijks leven in het oude Athene

Stel je Athene voor rond 400 v.Chr. De stad zit vol mensen: burgers, vreemdelingen die er wonen en werken, en veel slaven. Hun dag, de ἡμέρα, begint vroeg.

De eerste maaltijd is heel klein. De Grieken noemden die ἀκράτισμα, het ontbijt. Het was een stuk brood gedoopt in wijn. De naam komt van ἄκρατος, ‘onvermengd’, omdat er in deze wijn geen water zat. Op andere momenten mengden de Grieken hun wijn, de οἶνος, bijna altijd met water.

Brood was het belangrijkste eten van de dag. Er waren twee hoofdsoorten. Ἄρτος was een brood van tarwe. Μᾶζα was een koek van gerst. Op de markt kon je ook vijgen, knoflook, groenten, zout en honing kopen om bij je brood te eten.

Na het ontbijt gingen jongens uit gezinnen die konden betalen naar school. Ze liepen er niet alleen heen. Een slaaf, de παιδαγωγός, ‘degene die de jongen leidt’, ging met hen mee van huis naar school en weer terug.

De filosoof Plato vertelt ons wat de jongens leerden. Eerst leerde een meester hun de letters. Daarna lazen ze werken van goede dichters en leerden die uit hun hoofd. Een muziekleraar leerde hun lier spelen en zingen. Later maakte een trainer hun lichaam sterk. Rijke jongens begonnen het jongst aan school en bleven er het langst.

Meisjes gingen niet naar school. Ze bleven thuis bij hun moeder en leerden wol spinnen en weven. Dat was het belangrijkste werk van de meeste Atheense vrouwen, die de stof voor het hele gezin maakten. Ze werkten aan een hoog, rechtopstaand weefgetouw, de ἱστός, vaak op de binnenplaats midden in het huis, want weven vraagt goed licht.

’s Ochtends was de ἀγορά vol mensen. De Grieken zeiden zelfs ‘als de agora vol is’ als ze de late ochtend bedoelden. De agora was een groot open plein met kramen, winkels, tempels en openbare gebouwen. Mannen kwamen hier om te kopen en te verkopen, om mee te doen aan het leven van de stad, of gewoon om met vrienden te praten.

Veel verkopers op de markt waren vrouwen. Ze verkochten meel, zout, honing, vijgen, groenten, parfum en linten. De komische dichter Aristophanes verzon voor hen een heel lang grapwoord: σκοροδοπανδοκευτριαρτοπώλιδες, ‘knoflook-herbergierster-broodverkoopsters’. Zie jij ἄρτος erin staan? Schrijvers vertellen ons ook dat in rijke gezinnen vaak een slavinnetje de boodschappen deed.

Huizen hadden geen kraan. Water kwam uit putten of uit een openbare fontein, de κρήνη. Mensen droegen het naar huis in een grote waterkruik, de ὑδρία. Op oudere vazen zien we vrouwen die hun kruiken vullen bij de fontein en daar hun vriendinnen ontmoeten. In de tijd van Perikles stuurden rijke gezinnen liever slaven voor dit zware werk.

Rond het middaguur was er een lichte lunch, het ἄριστον. In de oude gedichten van Homerus betekende dit woord ontbijt, maar in het klassieke Athene was het de middagmaaltijd.

De hoofdmaaltijd, het δεῖπνον, kwam later, in de middag of de avond. Soms nodigden rijke mannen vrienden uit om te eten. Na het eten volgde een drinkfeest, het symposion. Daar werd de wijn in een grote mengkom, de krater, met water gemengd voordat iemand ervan dronk.

Niet alle Atheners beleefden dezelfde dag. Een rijke burger, een arme ambachtsman, een vrouw, een kind en een slaaf hadden heel verschillende levens. De meeste boeken die bewaard zijn gebleven, zijn geschreven door rijke mannen. Daarom discussiëren historici nog steeds over hoe vaak de vrouwen van burgers echt de deur uit gingen. Vaasschilderingen en voorwerpen die archeologen op en rond de agora vonden, zoals weefgewichten van klei en gebroken potten, laten ons ook het leven van gewone mensen zien.