Αρχαία ελληνικά για το σχολείο: 50 λέξεις για να ξεκινήσεις

Δεν βρήκαμε κατάλογο 50 λέξεων κοινό σε όλα τα σχολικά μαθήματα. Αυτό που έχουν κοινό τα προγράμματα είναι η ιδέα ενός βασικού λεξιλογίου. Ο οδηγός για το Griego II της Καστίλης και Λεόν αναφέρει τεχνικές για τη σύνταξη ενός «vocabulario básico griego de frecuencia». Οι ολλανδικοί στόχοι της SLO για τις πρώτες τάξεις του vwo ζητούν από τους μαθητές να χρησιμοποιούν τις Griekse basiswoorden για να καταλαβαίνουν ένα απλό κείμενο. Τα μαθήματα Graecum στο Τύμπινγκεν χρησιμοποιούν ένα Altgriechisch-Grundwortschatz, και τα κείμενα των εξετάσεών τους προέρχονται από τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα. Οι 50 λέξεις παρακάτω είναι λοιπόν δική μας επιλογή.

Αφετηρία της είναι η συχνότητα. Ο Wilfred Major υπολόγισε ότι περίπου 1.100 λήμματα καλύπτουν το 80% ενός τυπικού αρχαίου κειμένου, και το Greek Core Vocabulary του Christopher Francese (Dickinson College Commentaries) κατατάσσει περίπου 500 λήμματα κατά συχνότητα. Μόνη της, αυτή η κατάταξη θα έδινε κακό πρώτο κατάλογο: στις 50 πρώτες θέσεις της μόνο έξι είναι ρήματα (εἰμί, λέγω, γίγνομαι, ἔχω, φημί, ποιέω) και μόνο δύο ουσιαστικά (λόγος, θεός). Μεγάλο μέρος των υπολοίπων είναι γραμματικές λέξεις: ὁ, καί, δέ, γάρ. Γι' αυτό διαλέξαμε από ολόκληρο τον κατάλογο, από τη θέση 3 ως τη θέση 395, προτιμώντας ρήματα και ουσιαστικά, και ελέγξαμε κάθε νεοελληνικό τύπο στο Λεξικό της κοινής νεοελληνικής του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη.

Το λεξικό τις ανάγει απευθείας στα αρχαία ελληνικά. Διαφέρουν τα σημάδια της γραφής και ο ήχος: το έχω προφέρεται [éxo], το θεός [θeós]. Το βέλος πάει από τον αρχαίο στον νέο τύπο, και σε παρένθεση είναι η σημερινή σημασία. Η σημασία μπορεί να μετακινηθεί: το καλός σήμαινε αρχικά όμορφος, εκλεκτός, ενώ σήμερα η πρώτη του σημασία στο λεξικό είναι ο καλόκαρδος, αυτός που αγαπά και βοηθά τους άλλους.

• Ρήματα: ἔχω → έχω (κρατώ, κατέχω), γράφω → γράφω (βάζω λέξεις στο χαρτί), ἀκούω → ακούω (πιάνω ήχο με τα αυτιά), μένω → μένω (δεν φεύγω, κατοικώ), ἔρχομαι → έρχομαι (πλησιάζω, φτάνω), ζάω → ζω (είμαι στη ζωή)
• Ουσιαστικά: ἄνθρωπος → άνθρωπος (ο καθένας μας), θεός → θεός (η θεότητα), λόγος → λόγος (ομιλία, λογική), πόλεμος → πόλεμος (ένοπλη σύγκρουση), νόμος → νόμος (κανόνας του κράτους), ψυχή → ψυχή (το πνεύμα μέσα μας), σῶμα → σώμα (το κορμί), ἡμέρα → ημέρα (η μέρα)
• Άλλες λέξεις: καλός → καλός (με καλή καρδιά), κακός → κακός (που θέλει το κακό), πολύς → πολύς (άφθονος), ἄλλος → άλλος (διαφορετικός), καί → και (σύνδεσμος), ἀλλά → αλλά (μα)

Μια προειδοποίηση έξω από τον κατάλογο. Το παιδεύω είναι ρήμα ασκήσεων σε φυλλάδια για αρχάριους, όπως του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στη Σάντα Κρουζ. Υπάρχει ακόμη στα ελληνικά, αλλά η πρώτη του σημερινή σημασία είναι «ταλαιπωρώ»: «μη με παιδεύεις άλλο».

Είναι οι ίδιες λέξεις με νέα μορφή. Τρεις συνήθειες εξηγούν πολλές από αυτές. Κάποιοι ενεστώτες ξαναχτίστηκαν πάνω στο θέμα του αορίστου: το μαθαίνω πάνω στο ἔμαθον, το πεθαίνω πάνω στο ἀπέθανον, το δίνω πάνω στο δωσ-, το λύνω πάνω στο λυσ-. Κάποια ουσιαστικά βγήκαν από την αιτιατική: το ἄνδρα έδωσε το άντρας, το γυναῖκα το γυναίκα, το πατέρα το πατέρας. Άλλα είναι υποκοριστικά: το παιδί από το παιδίον, το χέρι από το χέριον. Η Κύρου Ανάβαση του Ξενοφώντα αρχίζει με το παῖδες δύο· στα σημερινά ελληνικά λέμε δύο παιδιά. Περισσότερο άλλαξαν οι μικρές λέξεις: το δεν βγαίνει από το ουδέτερο οὐδέν, το σε από το εἰς και το για από το διά.

• Ρήματα: λέγω → λέω (μιλώ, αναφέρω), εἰμί → είμαι (υπάρχω), φέρω → φέρνω (κουβαλώ εδώ), δίδωμι → δίνω (προσφέρω, παραδίδω), μανθάνω → μαθαίνω (αποκτώ γνώσεις), εὑρίσκω → βρίσκω (ανακαλύπτω), πίπτω → πέφτω (σωριάζομαι), λύω → λύνω (ξεδένω, βρίσκω τη λύση), ἀποθνῄσκω → πεθαίνω (χάνω τη ζωή μου)
• Ουσιαστικά και επίθετα: ἀνήρ → άντρας (ενήλικος, όχι αγόρι), γυνή → γυναίκα (ενήλικη, όχι κορίτσι), πατήρ → πατέρας (ο μπαμπάς), παῖς → παιδί (μικρό αγόρι ή κορίτσι), χείρ → χέρι (από τον ώμο ως τα δάχτυλα), βασιλεύς → βασιλιάς (μονάρχης), πόλις → πόλη (αστικό κέντρο), μέγας → μεγάλος (όχι μικρός)
• Μικρές λέξεις: οὐδέν → δεν (άρνηση), εἰς → σε (πρόθεση για τόπο), διά → για (πρόθεση σκοπού)

Εδώ η καθημερινή νέα λέξη είναι άλλη λέξη, που πήρε τη θέση της παλιάς και δεν κατάγεται από αυτήν. Μάθε κάθε ζευγάρι μαζί. Στην αρχή της Απολογίας του Πλάτωνα (17a) διαβάζουμε οὐκ οἶδα· ένας Έλληνας σήμερα λέει δεν ξέρω, και το ξέρω δεν είναι απόγονος του οἶδα.

• ὁράω: σήμερα βλέπω, κι αυτό αρχαίο ρήμα. Όμως ο αόριστος είδα συνεχίζει το εἶδον, και η όραση το ὅρασις.
• ποιέω: σήμερα κάνω, από το κάμνω, «κατασκευάζω, δουλεύω». Έμεινε το ποίημα.
• οἶδα: σήμερα ξέρω, από το ἐξεῦρον, αόριστο του ἐξευρίσκω, «ανακαλύπτω».
• λαμβάνω: σήμερα παίρνω, από το ἐπαίρω, «σηκώνω». Το λαμβάνω έμεινε στον επίσημο λόγο.
• βούλομαι: σήμερα θέλω, παράλληλος τύπος του ἐθέλω. Έμεινε η βούληση.
• ὕδωρ: σήμερα νερό, από το νηρὸν ὕδωρ, «φρέσκο νερό».
• ναῦς: σήμερα πλοίο, από άλλη αρχαία λέξη, το πλοῖον. Έμεινε ο ναύτης.
• οἶκος: σήμερα σπίτι, από το ελληνιστικό ὁσπίτιον (από το λατινικό hospitium). Το οίκος έμεινε στον επίσημο λόγο.
• ἵππος: σήμερα άλογο, από το ελληνιστικό ἄλογον, «το μη λογικό».
• ἀγαθός: η καθημερινή λέξη είναι τώρα καλός. Το αγαθός δείχνει άνθρωπο πράο και άκακο.