Epoka e Perikliut: epoka e artë e Athinës

Perikliu ishte athinas nga një familje fisnike. I ati, Ksantipi, ishte komandant në luftërat greko-persiane, dhe e ëma, Agarista, vinte nga familja e Klistenit, njeriut që kishte themeluar demokracinë athinase. Perikliu nuk ishte as mbret, as tiran. Ishte një qytetar i zakonshëm që fliste shumë mirë dhe dinte ta bindte kuvendin.

Detyra e tij zyrtare ishte strateg, στρατηγός, pra komandant. Çdo vit athinasit zgjidhnin dhjetë strategë, që drejtonin ushtrinë dhe flotën. Shumica e zyrtarëve të tjerë në Athinë caktoheshin me short, por strategët zgjidheshin me votë, sepse qyteti kishte nevojë për udhëheqës të aftë. Perikliu u zgjodh herë pas here: Plutarku shkruan se, pasi rivali i tij Tukididi (jo historiani) u dëbua, Perikliu ishte strateg pesëmbëdhjetë vjet rresht.

Historianët i quajnë dekadat e udhëheqjes së tij, deri në vitin 429 p.e.s., epoka e Perikliut ose «epoka e artë» e Athinës. Këta janë emra modernë: athinasit nuk i përdornin.

Perikliu e hapi demokracinë për qytetarët më të varfër. Sipas Kushtetutës së athinasve (27), ai ishte i pari që u dha gjykatësve pagë, μισθός, që një fshatar apo një zejtar të mund të kalonte një ditë në gjyq pa humbur të ardhurat. Rivali i tij Kimoni ishte shumë i pasur dhe fitonte miq me dhurata; Perikliu u përgjigj duke i paguar qytetarët me para publike. Kritikët thoshin se kështu gjykatat u mbushën me njerëz që donin vetëm pagën.

Në vitin 451/0 p.e.s. Perikliu propozoi edhe një ligj: qytetari duhej të kishte baba athinas dhe nënë athinase (Kushtetuta e athinasve 26.3). Shtetësia u bë më e çmuar dhe më e vështirë për t’u fituar.

Sa pushtet kishte një njeri i vetëm? Tukididi, që i jetoi këto vite, shkroi se Athina ishte «me emër demokraci, por në fakt sundim i qytetarit të parë» (2.65.9). Megjithatë, Perikliu duhej të fitonte çdo votim në kuvend, dhe në vitin 430 p.e.s. athinasit e zemëruar madje e gjobitën. Gratë, të huajt dhe skllevërit nuk kishin asnjë të drejtë politike.

Pas luftërave greko-persiane, shumë qytete greke u bashkuan me Athinën në një aleancë, συμμαχία, që ne e quajmë Lidhja e Delosit. Çdo anëtar dërgonte anije ose paguante një haraç vjetor, φόρος. Thesari u ruajt fillimisht në ishullin e Delosit, por në vitin 454/3 p.e.s. u transferua në Athinë. Që atëherë një e gjashtëdhjeta e haraçit i jepej perëndeshës Athina, dhe listat e këtyre pagesave u gdhendën në një gur të madh mermeri në Akropol, që ruhet ende.

Me këtë pasuri Athina rindërtoi tempujt që persët kishin djegur. Partenoni, Παρθενών, u ndërtua në vitet 447–432 p.e.s. nga arkitektët Iktini dhe Kalikrati. Skulptori Fidia mbikëqyri gjithë punën dhe bëri brenda statujën e madhe të Athinës prej ari e fildishi, ἄγαλμα. Propilejtë, hyrja e Akropolit, u përfunduan për pesë vjet nga Mnesikli.

Plutarku (Perikliu 12) tregon se kundërshtarët e Perikliut thoshin që Athina zbukurohej me paratë e aleatëve. Perikliu përgjigjej se aleatët paguanin për mbrojtjen e tyre dhe se punimet u jepnin pagë mijëra gurgdhendësve, marangozëve, detarëve dhe hamejve.

Perikliu jetonte mes njerëzish të jashtëzakonshëm: Fidias, filozofit Anaksagora, që mësonte teori të reja për Diellin dhe qiellin, dhe Aspazisë, një gruaje të zgjuar nga Mileti që ishte shoqja e tij e jetës. Plutarku (Perikliu 31–32) tregon se armiqtë e sulmonin përmes tyre: Fidia u akuzua se kishte vjedhur ar nga statuja e Athinës dhe më vonë u burgos, Aspazia u gjykua për pabesi ndaj perëndive, dhe Anaksagora u detyrua të largohej nga Athina. Vetë Plutarku pranon se «e vërteta nuk është e qartë», dhe shumë historianë dyshojnë në disa nga këto histori, që vijnë pjesërisht nga poetët komikë.

Në vitin 431 p.e.s. filloi Lufta e Peloponezit me Spartën. Plani i Perikliut ishte t’i sillte banorët e fshatrave brenda mureve të qytetit dhe të luftonte në det. Dimrin e parë mbajti fjalimin e famshëm mortor, ἐπιτάφιος, për të rënët (Tukididi 2.35–46). Por në vitin 430 p.e.s. në Athinën e mbushur plot shpërtheu një murtajë e tmerrshme. Perikliu u gjobit, pastaj u zgjodh sërish strateg. Vdiq në vitin 429 p.e.s., dy vjet e gjashtë muaj pas fillimit të luftës (Tukididi 2.65.6). Athina e humbi luftën në vitin 404 p.e.s.