Perikles Çağı: Atina’nın altın çağı

Perikles soylu bir aileden gelen bir Atinalıydı. Babası Ksanthippos Pers Savaşları’nda bir komutandı; annesi Agariste ise Atina demokrasisini kuran Kleisthenes’in ailesindendi. Perikles kral ya da tiran değildi. Çok iyi konuşan ve halk meclisini ikna etmeyi bilen sıradan bir yurttaştı.

Resmî görevi strategos, στρατηγός, yani komutanlıktı. Atinalılar her yıl orduyu ve donanmayı yöneten on strategos seçerdi. Atina’daki diğer görevlilerin çoğu kurayla belirlenirdi, ama strategoslar oyla seçilirdi, çünkü şehrin yetenekli önderlere ihtiyacı vardı. Perikles defalarca seçildi: Plutarkhos, rakibi Thukydides’in (tarihçi olan değil) sürgün edilmesinden sonra Perikles’in on beş yıl üst üste strategos olduğunu yazar.

Tarihçiler onun önderlik ettiği, MÖ 429’a kadar süren on yılları Perikles Çağı ya da Atina’nın “altın çağı” diye adlandırır. Bunlar modern adlardır: Atinalılar bu adları kullanmazdı.

Perikles demokrasiyi yoksul yurttaşlara da açtı. Atinalıların Devleti’ne (27) göre yargıçlara ilk kez ücret, μισθός, veren oydu; böylece bir çiftçi ya da zanaatkâr kazancını kaybetmeden bir gününü mahkemede geçirebiliyordu. Rakibi Kimon çok zengindi ve hediyelerle dost ediniyordu; Perikles buna yurttaşlara kamu parasından ödeme yaparak karşılık verdi. Eleştirmenler, bu yüzden mahkemelerin yalnızca ücreti isteyen insanlarla dolduğunu söylüyordu.

MÖ 451/0’da Perikles bir yasa da önerdi: yurttaş olmak için babanın ve annenin Atinalı olması gerekiyordu (Atinalıların Devleti 26.3). Yurttaşlık daha değerli ve elde edilmesi daha zor hâle geldi.

Tek bir adamın ne kadar gücü vardı? Bu yılları yaşamış olan Thukydides, Atina’nın “adı demokrasi olan, ama gerçekte birinci yurttaşın yönetimi” olduğunu yazdı (2.65.9). Yine de Perikles mecliste her oylamayı kazanmak zorundaydı ve MÖ 430’da öfkeli Atinalılar ona para cezası bile verdi. Kadınların, yabancıların ve kölelerin hiçbir siyasi hakkı yoktu.

Pers Savaşları’ndan sonra birçok Yunan şehri, Atina ile bir ittifak, συμμαχία, kurdu; biz buna Delos Birliği diyoruz. Her üye gemi gönderiyor ya da yıllık bir vergi, φόρος, ödüyordu. Hazine önce Delos adasında tutuluyordu, ama MÖ 454/3’te Atina’ya taşındı. O zamandan beri verginin altmışta biri tanrıça Athena’ya verildi ve bu ödemelerin listeleri Akropolis’te bugün de duran dev bir mermer taşa kazındı.

Bu zenginlikle Atina, Perslerin yaktığı tapınakları yeniden yaptı. Parthenon, Παρθενών, MÖ 447–432 yıllarında mimarlar İktinos ve Kallikrates tarafından inşa edildi. Heykeltıraş Phidias bütün işi yönetti ve içerideki altın ve fildişinden büyük Athena heykelini, ἄγαλμα, yaptı. Akropolis’in giriş kapısı olan Propylaia’yı Mnesikles beş yılda bitirdi.

Plutarkhos (Perikles 12), Perikles’in karşıtlarının Atina’nın müttefiklerin parasıyla süslendiğini söylediğini anlatır. Perikles ise müttefiklerin korunmak için ödeme yaptığını ve inşaatların binlerce taşçıya, marangoza, denizciye ve hamala ücret sağladığını söylüyordu.

Perikles olağanüstü insanlarla çevriliydi: Phidias, Güneş ve gökyüzü hakkında yeni kuramlar öğreten filozof Anaksagoras ve Miletoslu zeki bir kadın olan, hayat arkadaşı Aspasia. Plutarkhos (Perikles 31–32), düşmanlarının ona onlar üzerinden saldırdığını anlatır: Phidias, Athena heykelinden altın çalmakla suçlandı ve sonra hapse atıldı, Aspasia dinsizlikten yargılandı, Anaksagoras ise Atina’dan ayrılmak zorunda kaldı. Plutarkhos’un kendisi “gerçeğin açık olmadığını” kabul eder ve birçok tarihçi, kısmen komedi şairlerinden gelen bu hikâyelerin bazılarından şüphe duyar.

MÖ 431’de Sparta ile Peloponnesos Savaşı başladı. Perikles’in planı, kırsaldaki halkı şehir surlarının içine almak ve denizde savaşmaktı. İlk kış, ölen askerler için ünlü cenaze konuşmasını, ἐπιτάφιος, yaptı (Thukydides 2.35–46). Ama MÖ 430’da kalabalık Atina’da korkunç bir veba salgını çıktı. Perikles para cezasına çarptırıldı, sonra yeniden strategos seçildi. Savaşın başlamasından iki yıl altı ay sonra, MÖ 429’da öldü (Thukydides 2.65.6). Atina savaşı MÖ 404’te kaybetti.