Ateny w czasach Peryklesa: złoty wiek Aten

Perykles był Ateńczykiem ze szlachetnego rodu. Jego ojciec, Ksantyppos, był wodzem w wojnach perskich, a matka, Agaryste, pochodziła z rodziny Klejstenesa, człowieka, który założył ateńską demokrację. Perykles nie był królem ani tyranem. Był zwykłym obywatelem, który świetnie przemawiał i umiał przekonać zgromadzenie.

Jego oficjalny urząd to strateg, στρατηγός, czyli wódz. Co roku Ateńczycy wybierali dziesięciu strategów, którzy dowodzili wojskiem i flotą. Większość innych urzędników w Atenach losowano, ale strategów wybierano, bo miasto potrzebowało doświadczonych przywódców. Peryklesa wybierano raz za razem: Plutarch pisze, że po wygnaniu jego rywala Tukidydesa (nie historyka) Perykles był strategiem piętnaście lat z rzędu.

Historycy nazywają dziesięciolecia jego rządów, do 429 r. p.n.e., epoką Peryklesa albo „złotym wiekiem” Aten. To nazwy nowożytne: Ateńczycy ich nie używali.

Perykles otworzył demokrację dla biedniejszych obywateli. Według Ustroju politycznego Aten (27) jako pierwszy dał sędziom zapłatę, μισθός, aby rolnik czy rzemieślnik mógł spędzić dzień w sądzie, nie tracąc zarobku. Jego rywal Kimon był bardzo bogaty i zdobywał przyjaciół podarunkami; Perykles odpowiedział, płacąc obywatelom z publicznych pieniędzy. Krytycy mówili, że w ten sposób sądy zapełniły się ludźmi, którym chodziło tylko o zapłatę.

W 451/0 r. p.n.e. Perykles zaproponował też prawo: obywatel musiał mieć ojca Ateńczyka i matkę Atenkę (Ustrój polityczny Aten 26.3). Obywatelstwo stało się cenniejsze i trudniejsze do zdobycia.

Ile władzy miał jeden człowiek? Tukidydes, który przeżył te lata, napisał, że Ateny były „z nazwy demokracją, w rzeczywistości zaś rządami pierwszego obywatela” (2.65.9). Mimo to Perykles musiał wygrywać każde głosowanie w zgromadzeniu, a w 430 r. p.n.e. rozgniewani Ateńczycy nałożyli na niego nawet grzywnę. Kobiety, cudzoziemcy i niewolnicy nie mieli żadnych praw politycznych.

Po wojnach perskich wiele greckich miast połączyło się z Atenami w sojusz, συμμαχία, który nazywamy Związkiem Morskim (Ateńskim) lub Delijskim. Każdy członek wysyłał okręty albo płacił coroczny trybut, φόρος. Skarbiec przechowywano najpierw na wyspie Delos, ale w 454/3 r. p.n.e. przeniesiono go do Aten. Od tej pory jedna sześćdziesiąta trybutu trafiała do bogini Ateny, a listy tych wpłat wyryto na ogromnej marmurowej steli na Akropolu, która przetrwała do dziś.

Za te bogactwa Ateny odbudowały świątynie spalone przez Persów. Partenon, Παρθενών, zbudowali w latach 447–432 p.n.e. architekci Iktinos i Kallikrates. Rzeźbiarz Fidiasz nadzorował całą budowę i wykonał wewnątrz wielki posąg Ateny ze złota i kości słoniowej, ἄγαλμα. Propyleje, bramę Akropolu, Mnesikles ukończył w pięć lat.

Plutarch (Perykles 12) opowiada, że przeciwnicy Peryklesa mówili, iż Ateny stroją się za pieniądze sojuszników. Perykles odpowiadał, że sojusznicy płacą za ochronę, a budowy dają zarobek tysiącom kamieniarzy, cieśli, żeglarzy i tragarzy.

Perykles żył wśród niezwykłych ludzi: Fidiasza, filozofa Anaksagorasa, który głosił nowe teorie o Słońcu i niebie, oraz Aspazji, mądrej kobiety z Miletu, która była jego partnerką. Plutarch (Perykles 31–32) opowiada, że wrogowie atakowali go przez nich: Fidiasza oskarżono o kradzież złota z posągu Ateny, a potem uwięziono, Aspazję sądzono za bezbożność, a Anaksagoras musiał opuścić Ateny. Sam Plutarch przyznaje, że „prawda nie jest jasna”, a wielu historyków wątpi w niektóre z tych opowieści, pochodzące częściowo od poetów komediowych.

W 431 r. p.n.e. wybuchła wojna peloponeska ze Spartą. Plan Peryklesa polegał na tym, by sprowadzić mieszkańców wsi za mury miasta i walczyć na morzu. Pierwszej zimy wygłosił słynną mowę pogrzebową, ἐπιτάφιος, ku czci poległych (Tukidydes 2.35–46). Ale w 430 r. p.n.e. w przepełnionych Atenach wybuchła straszna zaraza. Peryklesa ukarano grzywną, a potem znów wybrano strategiem. Zmarł w 429 r. p.n.e., dwa lata i sześć miesięcy po wybuchu wojny (Tukidydes 2.65.6). Ateny przegrały wojnę w 404 r. p.n.e.