Hoplit: Antik Yunan askerinin teçhizatı

Hoplit (ὁπλίτης), ağır silahlı bir Yunan piyadesiydi. Adı, «silahlar» ya da «teçhizat» anlamına gelen ὅπλα sözcüğünden gelir. Bazı kitaplar adın hoplon denen bir kalkandan geldiğini söyler, ama Yunan yazarlar kalkana genellikle ἀσπίς derdi. MÖ 6. yüzyılda hoplitler Yunan kent devletlerinin başlıca savaş gücü oldu.

Hoplit, uğruna savaştığı kentin yurttaşıydı. Teçhizatını kendisi satın almak zorundaydı ve tunç pahalıydı. Bu yüzden ancak daha varlıklı erkekler hoplit olabilirdi. Yoksullar hafif silahlı asker olarak sapan, yay ya da cirit ile savaşırdı. Yalnızca çok zenginler at besleyebildiği için Yunan ordularında az atlı vardı.

Aynı kentten hoplitlerin hepsi aynı üniformayı giymezdi: herkes sahip olduğu zırhı getirirdi. Spartalılar bunun istisnasıydı, çünkü teçhizatları tümüyle aynıydı.

Dünyanın dört bir yanındaki müzeler hoplit zırhlarının parçalarını saklar, Yunan vazoları da savaşa hazırlanan hoplitleri gösterir. İşte bir hoplitin tepeden tırnağa taşıdıkları:

• Miğfer (κράνος): tunçtandı. En yaygın türü olan Korint miğferi, gözler ve ağız dışında bütün yüzü kapatırdı. Başı iyi korurdu, ama asker pek iyi göremez ve duyamazdı. Pek çok miğferin at kılından bir sorgucu vardı.
• Göğüs zırhı (θώραξ): çan biçiminde ağır bir tunç zırh ya da birbirine yapıştırılmış keten katmanlarından daha hafif bir zırh.
• Baldırlık (κνημῖδες): bacakların alt kısmı için tunç koruyucular.
• Kalkan (ἀσπίς): büyük ve yuvarlak, ahşaptan yapılıp bir tunç levhayla kaplanmış. Hoplit sol kolunu ortadaki bir kayıştan geçirir, kenara yakın bir tutamağı tutardı. Pek çok kalkanın üzerinde boyalı bir işaret vardı; dostlar tanısın ya da düşman korksun diye.
• Mızrak (δόρυ): yaklaşık 2 metre uzunluğunda, tunç uçlu. Saplamak içindi, genellikle fırlatılmazdı. Öbür ucundaki ağır tunç sivri uç onu dengede tutardı.
• Kılıç (ξίφος): sol yanında asılı duran kısa, ikinci bir silah.

Hoplitler tek başına savaşmazdı. Savaş alanı boyunca uzun sıralar hâlinde omuz omuza dururlardı. Bu düzene falanks (φάλαγξ) denirdi. Her adamın kalkanı kendi bedeninin sol yanını ve yanındaki adamın sağ yanını örterdi. Böylece her hoplitin yanındakine ihtiyacı vardı, yanındakinin de ona.

Atinalı tarihçi Thukydides burada ilginç bir şey fark etti. Her asker korunmasız sağ yanını yanındakinin kalkanının arkasına saklamaya çalışırdı. Bu yüzden, diye yazar, ordular savaşa ilerlerken hep biraz sağa kayardı (Thukydides 5.71).

İki sıra karşılaşınca hoplitler kalkanlarıyla iter, mızraklarıyla saplardı. Bunun için takım çalışması ve eğitim gerekirdi. Kaçan biri, düşmanın kullanabileceği bir boşluk bırakırdı; bu yüzden kalkanını korumak çok önemliydi. Yüzyıllar sonra yazan Plutarkhos, oğluna kalkanını uzatıp «Ya bununla ya bunun üstünde» diyen Spartalı bir annenin hikâyesini anlatır. Demek istediği şuydu: kalkanınla geri dön ya da onun üstünde taşınarak gel.

Hoplitin pek çok sözcüğü hâlâ yaşıyor. Bugünkü Yunan ordusunda οπλίτης, subayların aksine rütbesi olmayan askerdir. Askerlik hizmetine θητεία denir; Eski Yunancada θητεία, başkası için ücretli çalışmak anlamına gelirdi. Yani askerlik yapan genç bir Yunanlı bir «οπλίτης θητείας»tır.

Teçhizat da sözcüklerde yaşıyor. Bir motosikletli ya da bir itfaiyeci κράνος takar. Çevik kuvvet polisi ασπίδα taşır. Θώρακας aynı zamanda göğüs kafesinin adıdır: doktor bir «ακτινογραφία θώρακος», yani akciğer röntgeni isteyebilir. «η αιχμή του δόρατος», yani «mızrağın ucu» deyimi, bir saldırının ilk ve en keskin kısmı demektir. όπλο ise her türlü silah için kullanılan gündelik Yunanca sözcüktür.