Yunan kolonizasyonu: Akdeniz ve Karadeniz'deki Yunan kolonileri

MÖ 8. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar Yunan grupları eşyalarını topladı, gemilere, πλοῖα, bindi ve evlerinden uzaklara yelken açtı. Yaşamak ve yeni bir kent kurmak için yeni bir yer arıyorlardı. Tarihçiler bu döneme Yunan kolonizasyonu çağı der.

Neden gittiler? Yunanistan'da çok dağ ve yalnızca küçük ovalar vardır, bu yüzden herkese yetecek kadar iyi tarım toprağı yoktu. Nüfus artıyordu ve genç ailelerin toprağa ihtiyacı vardı. Yunanistan'da kalay ve bakır gibi metaller de azdı, bu yüzden Yunanlar onları bulmak ve ticaret yapmak için deniz aşırı yerlere gitti. Bazen insanlar kendi kentlerindeki kavgalar yüzünden ayrıldı.

Sonunda Yunan kentleri İspanya'dan Karadeniz'in en uç noktasına kadar kıyılar boyunca uzanıyordu. Filozof Platon'un bir kitabında Sokrates, dünyanın bu iki ucu arasında yaşayan insanların denizin çevresinde “bir göletin çevresindeki karıncalar ya da kurbağalar gibi” yaşadığını söyler.

Yeni kente ἀποικία (apoikia), yani “uzaktaki yuva” denirdi. Göçmenlerin geldiği kent ise onun μητρόπολις (metropolis), yani “ana kent”iydi. Genellikle ana kent insanları göndermeye karar verir ve bir lider seçerdi: οἰκιστής (oikistes), yani kurucu. Göçmenlere ἄποικοι denirdi. Hepsi isteyerek gitmiyordu.

Yolculuktan önce Yunanlar sık sık tanrı Apollon'a, onun μαντεῖον'unda, yani Delfi kehanet merkezinde danışırdı. Tarihçi Herodot komik bir hikâye anlatır. Delfi'deki rahibe, Thera adasının kralına Libya'da bir kent kurmasını söyledi. Ama Thera halkı Libya'nın nerede olduğunu bile bilmiyordu! Sonunda Thera'dan gelen göçmenler Kuzey Afrika'da Kyrene'yi kurdu.

Yeni yerde göçmenler toprağı ölçer, düz sokaklar çizer ve her aileye bir parça toprak verirdi. Koloni kendi yasaları olan yeni, özgür bir polisti: ana kent onu yönetmezdi. Ama iki kent çoğu zaman sıkı bağlarını korur, aynı tanrılara ve aynı bayramlara sahip olurdu. Bazı koloniler sikkelerine ana kentleriyle aynı resimleri bile koyardı.

Batıdaki ilk göçmenlerin bir kısmı Euboia adasından geldi. Napoli yakınındaki bugünkü İschia adası olan Pithekoussai'ye yerleştiler. Ardından güney İtalya'da ve Sicilya'da daha birçok kent kuruldu. Tarihçi Thukydides, Arkhias önderliğindeki Korinthosluların yerli Sikelleri kovduktan sonra Sicilya'da Syrakusai'yi kurduğunu yazar.

Bugünkü Türkiye kıyısındaki Phokaia kentinden gelen Yunanlar cesur denizcilerdi. MÖ 600 dolaylarında bugünkü Fransa'daki Marsilya olan Massalia'yı kurdular. Daha sonra Massalialılar İspanya'da Emporion, yani “ticaret yeri” adlı bir kent kurdu. Kalıntıları Katalonya'daki Empúries'tedir.

Doğuda Yunanlar, Εὔξεινος Πόντος, yani “yabancılara konuksever deniz” dedikleri Karadeniz'e kadar yelken açtı. Şampiyon Milet'ti: Romalı yazar Plinius onu doksandan fazla kentin anası diye adlandırdı. Kolonileri arasında Tuna'nın ağzına yakın Istros ve bugünkü Bulgaristan kıyısındaki Apollonia vardı.

Yeni gelenler yerli halklarla karşılaştı. Bazen onlarla ticaret yaptılar, bazen de onlarla savaşıp topraklarını aldılar.

Koloniler çoktan sona erdi, ama sözcükleri Yeni Yunancada hâlâ yaşıyor:

• αποικία hâlâ “koloni” demektir: antik bir Yunan kolonisi ya da modern bir imparatorluğun sömürgesi. Bilim insanları mercan ya da bakteri kolonisinden de söz eder.
• μητρόπολη sözcüğünün üç hayatı var. Tarih dersinde bir koloninin ana kentidir. Büyük, önemli bir kent, bir “metropol” anlamına da gelir. Ortodoks Kilisesi'nde ise büyük bir kilise bölgesi ve onun ana kilisesidir. Yunanca sözlük şu örneği verir: ulusal bayram için resmî ayin Μητρόπολη'de yapılır.
• εμπόριο “ticaret” demektir. Eski ἐμπόριον, yani ticaret yeri sözcüğünden gelir. Yunanistan'ın bir Ticaret Bakanlığı bile vardır.
• λιμάνι, “liman”, uzun bir yolculuk yaptı. Eski sözcük λιμήν idi. Türkçe onu liman olarak aldı, Yunanca da λιμάνι olarak geri ödünç aldı.

Sınıfta kolonileri öğrenen Yunan bir öğrenci bu sözcükleri haberlerde yeniden duyar.