Politonik ve monotonik: Yunanca vurgu işaretleri 1982'de neden değişti

Terimler işaretlerden daha eskidir. Kratylos'ta (399b) Platon, bir orta hecenin ὀξεῖα yerine βαρεῖα ile söylendiğini söyleyebilir, ama sözünü ettiği sestir: sayfadaki bir işaret değil, ses yüksekliği. Yazılı işaretler, MÖ 200 dolaylarında İskenderiye'de kütüphaneci olan Bizanslı Aristophanes'e atfedilir. Bu atfa temkinle yaklaşmak gerekir. Probert ve Roussou (Journal of Hellenic Studies, 2019), bunun 16. yüzyıla ait iki Paris elyazmasındaki, geçmişi belirsiz tek bir kısa metne dayandığını belirtir. Smyth'in dilbilgisi (§161), işaretlerin elyazmalarında MS 600'den sonra düzenli kullanıldığını ekler.

Adlar sesleri betimler. ὀξεῖα, “keskin”, yüksek tonu, βαρεῖα, “ağır”, alçak tonu gösterirdi; περισπωμένη ise ikisini birleştirirdi. Liddell–Scott–Jones sözlüğü (LSJ) üçünü de Dionysios Thrax'ta dilbilgisi terimi olarak gösterir. δασεῖα ve ψιλή adlı iki soluk işareti, bir sözcüğün [h] ile başlayıp başlamadığını belirtirdi. Triantafyllidis sözlüğü, bu [h] sesinin bir zamanlar ΗΕΛΙΟΣ'ta olduğu gibi Η harfiyle yazıldığını ve sonra söylenmez olduğunu açıklar.

Yunan Dili Portalı'ndaki dil tarihinde Nikos Pantelidis'e göre müzikal vurgu MS ilk yüzyıllara kadar sürdü, sonra bugün de geçerli olan baskı vurgusuna yerini bıraktı. [h] de kaybolunca sistem artık var olmayan sesleri anlatır oldu. Akut ve sirkumfleks artık aynı şeyi, vurgulu bir heceyi gösteriyor, soluk işareti ise hiçbir şey göstermiyordu. Öğrenciler yine de kuralları öğrenmek zorundaydı. 1982 tartışmasında çoğunluğun raportörü Stefanos Tzoumakas beş genel kural, zamirler ve adlar için yedi, fiiller için beş kural ile istisnaları saydı ve istatistiklere göre öğretimin yaklaşık 6.000 saat ya da daha fazla sürdüğünü söyledi. Bu rakam ona aittir ve dayandığı istatistikleri bulamadık.

Eski görünen her terim de antik değildir. Triantafyllidis sözlüğü, alta yazılan iota anlamındaki modern υπογεγραμμένη sözcüğünü Yeni Latince iota subscriptum ifadesinin çevirisi olarak tanımlar. Andığı antik ὑπογεγραμμένη ise bambaşka bir anlama gelirdi: gözlerin altına sürülen boya.

Fikir 1982'de yeni değildi. 1931'de Atina Akademisi'nin bir komisyonu üç vurgunun yerine tek bir nokta konmasını ve yumuşak soluk işaretinin kaldırılmasını önerdi. 1939'da Manolis Triantafyllidis'in de üye olduğu dilbilgisi komisyonu tek bir vurgu işareti önerdi ve soluk işaretlerine yer vermedi. İşgal sırasında Atina Üniversitesi profesörü Ioannis Kakridis yazımı yüzünden cezalandırıldı: Yunan basını 1942'de iki aylık bir uzaklaştırmadan söz ederken, Nick Nicholas çevrimiçi bir monotonik tarihinde görevden alınmasını 1941'e tarihler. Nicholas ayrıca 1960'lara gelindiğinde grave ile rho üzerindeki soluk işaretinin bırakıldığını, 1970'lerde de basının ve kitapların büyük bölümünün fiilen monotonik olduğunu aktarır. 1976-1979 arasında monotonik için üç yasa önerisi reddedildi.

11 Ocak 1982'de Eğitim Bakanı Lefteris Verivakis, monotoniği giriş sınavlarıyla ilgili bir yasa tasarısına değişiklik önergesi olarak ekledi. Yeni Demokrasi, ilke olarak fikre değil, sürprize ve geç saate itiraz edip salondan çıktı. Tasarı 12 Ocak'ta saat 01.20'de kabul edildi. 1228/1982 sayılı yasanın 2. maddesi oldu, kurallar ise 297/1982 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle geldi (Resmî Gazete A 52, 29 Nisan 1982). Resmî rapor tasarruf da vaat ediyordu: 180'den fazla yerine 60 gözlü dizgi kasaları ve yüzde 40 daha düşük daktilo ve baskı giderleri.

Kararnamenin 1. maddesi yazılı Modern Yunancadan (ο γραπτός νεοελληνικός λόγος) söz eder. Başlıca kuralları kısadır:

• Soluk işaretleri yazılmaz.
• Vurgu işareti ὀξεία, yani akuttur.
• İki ya da daha çok heceli her sözcük bu işareti alır.
• Tek heceli sözcükler almaz; ή “veya” ile soru sözcükleri πού ve πώς gibi istisnalar vardır.

Eğitimde yayımlanmasından itibaren, yeni ders kitaplarında 1982-83'ten itibaren ve tüm kamu kesiminde 1 Eylül 1982'den itibaren uygulandı. Apostrof ve iki nokta işareti (διαλυτικά) hâlâ vardır, çünkü bunlar vurgu değildir.

Öğrenci için dönüştürme tek yönde kolaydır: ἥλιος ήλιος olur, τῶν των olur, ὁ ἄνθρωπος ο άνθρωπος olur. Eski kuralları bilmeden tersine çevrilemez, çünkü ήλιος artık İngilizce helio- sözcüğünde görülen [h] hakkında hiçbir şey söylemez. Reformun hâlâ eleştirmenleri vardır. Dilbilimci Evangelos Petrounias, kurallarını mekanik bulup eleştirmiş ve sonucu “monotonik-atonik” diye adlandırmış, yine de politoniğin daha kötü olduğunu vurgulamıştır.