Polytonisch en monotonisch: waarom de Griekse accenten in 1982 veranderden

De woorden zijn ouder dan de tekens. In de Cratylus (399b) kan Plato al zeggen dat een middelste lettergreep met een βαρεῖα in plaats van een ὀξεῖα werd uitgesproken, maar hij heeft het over de stem: over toonhoogte, niet over een teken op de bladzijde. De geschreven tekens worden toegeschreven aan Aristophanes van Byzantium, bibliothecaris in Alexandrië rond 200 v.Chr. Die toeschrijving vraagt om voorzichtigheid. Probert en Roussou (Journal of Hellenic Studies, 2019) wijzen erop dat ze berust op één korte tekst in twee Parijse handschriften uit de 16e eeuw, met een onzekere geschiedenis. Smyths grammatica (§161) voegt eraan toe dat de tekens pas na 600 n.Chr. regelmatig in handschriften werden gebruikt.

De namen beschrijven klanken. De ὀξεῖα, “de scherpe”, gaf een hoge toon aan, de βαρεῖα, “de zware”, een lage, en de περισπωμένη combineerde beide. Het woordenboek Liddell–Scott–Jones (LSJ) citeert alle drie als grammaticale termen bij Dionysius Thrax. De twee spiritus, δασεῖα en ψιλή, gaven aan of een woord met [h] begon of niet. Het woordenboek van Triantafyllidis legt uit dat deze [h] ooit met de letter Η werd geschreven, zoals in ΗΕΛΙΟΣ, en dat hij niet meer werd uitgesproken.

Volgens Nikos Pantelidis, in de taalgeschiedenis op het Portaal voor de Griekse taal, hield het muzikale accent stand tot in de eerste eeuwen n.Chr. en maakte het daarna plaats voor het klemtoonaccent dat nog steeds geldt. Toen ook de [h] verdwenen was, beschreef het systeem klanken die niet meer bestonden. Acutus en circumflex gaven nu hetzelfde aan, een beklemtoonde lettergreep, en een spiritus gaf helemaal niets aan. Toch moesten leerlingen de regels leren. In het debat van 1982 telde de rapporteur van de meerderheid, Stefanos Tzoumakas, vijf algemene regels, zeven voor voornaamwoorden en naamwoorden en vijf voor werkwoorden, plus uitzonderingen, en zei hij dat dit volgens statistieken ongeveer 6000 uur of meer lesgeven kostte. Dat is zijn getal, en de statistieken erachter hebben we niet kunnen vinden.

Ook is niet elke oud ogende term antiek. Het woordenboek van Triantafyllidis noemt het moderne woord υπογεγραμμένη, de iota subscriptum, een leenvertaling van Neolatijn iota subscriptum. Het antieke ὑπογεγραμμένη dat het noemt, betekende iets heel anders: verf onder de ogen.

Nieuw was het idee in 1982 niet. In 1931 stelde een commissie van de Academie van Athene voor de drie accenten door één punt te vervangen en de spiritus lenis af te schaffen. In 1939 stelde de grammaticacommissie waarin Manolis Triantafyllidis zat één accentteken en geen spiritus voor. Tijdens de bezetting werd Ioannis Kakridis, hoogleraar aan de Universiteit van Athene, gestraft voor zijn spelling: de Griekse pers meldt een schorsing van twee maanden in 1942, terwijl Nick Nicholas in een online geschiedenis van het monotonisch zijn ontslag in 1941 plaatst. Nicholas meldt ook dat rond de jaren 1960 de gravis en de spiritus op de rho waren opgegeven, en dat in de jaren 1970 veel kranten en boeken in de praktijk monotonisch waren. Tussen 1976 en 1979 werden drie wetsvoorstellen voor het monotonisch weggestemd.

Op 11 januari 1982 voegde de minister van Onderwijs, Lefteris Verivakis, het monotonisch als amendement toe aan een wetsvoorstel over toelatingsexamens. Nea Dimokratia protesteerde tegen de verrassing en het late uur, niet tegen het idee op zich, en verliet de zaal. Het voorstel werd op 12 januari om 1.20 uur aangenomen. Het werd wet 1228/1982, artikel 2, en de regels volgden in presidentieel decreet 297/1982 (Staatsblad A 52, 29 april 1982). Het officiële verslag beloofde ook besparingen: letterkasten met 60 vakjes in plaats van meer dan 180, en 40% lagere kosten voor typen en drukken.

Artikel 1 van het decreet spreekt over het geschreven Nieuwgrieks (ο γραπτός νεοελληνικός λόγος). De belangrijkste regels zijn kort:

• Spiritus worden niet geschreven.
• Het accentteken is de ὀξεία, de acutus.
• Elk woord van twee of meer lettergrepen krijgt het.
• Woorden van één lettergreep krijgen het niet, met uitzonderingen als ή “of” en de vraagwoorden πού en πώς.

Het gold in het onderwijs vanaf de publicatie, in nieuwe schoolboeken vanaf 1982-83 en in de hele publieke sector vanaf 1 september 1982. De apostrof en het trema (διαλυτικά) bestaan nog, omdat het geen accenten zijn.

Voor een student is de omzetting in één richting eenvoudig: ἥλιος wordt ήλιος, τῶν wordt των, ὁ ἄνθρωπος wordt ο άνθρωπος. Terug kan niet zonder de oude regels te kennen, want ήλιος zegt niets meer over de [h] die je in het Nederlandse helio- ziet. De hervorming heeft nog steeds critici. De taalkundige Evangelos Petrounias viel haar regels aan als mechanisch en noemde het resultaat “monotonisch-atonisch”, maar hield vol dat het polytonisch slechter was geweest.