Eski Yunancada Erasmus telaffuzu ve modern telaffuz

Ksenophon’dan bir sayfayı bir Alman Gymnasium’unda, bir İtalyan liceo classico’sunda ya da bir İngiliz okulunda yüksek sesle okursanız, büyük olasılıkla Erasmus telaffuzunu kullanırsınız: MÖ 5. ve 4. yüzyılların Attika Yunancasına yaklaşmaya çalışan ve her ülkenin alışkanlıklarına uyarlanmış bir okul sistemi. Aynı sayfayı bir Yunan lisesinde okursanız, onu Modern Yunancanın sesleriyle duyarsınız; Yunanlar eski metinlerini Bizans döneminden beri böyle okur.

Fark büyüktür. βασιλεύς, “kral”, Erasmus telaffuzuyla ders yapılan bir sınıfta ba-si-LEUS, Atina’da ise [vasiˈlefs] diye söylenir. ἥλιος, “güneş”, HE-li-os ile [ˈiʎos] karşı karşıyadır; αἷμα, “kan”, HAY-ma ile [ˈema]. Modern Yunancada η, ι, υ, ει, οι ve υι harf ve harf çiftlerinin hepsi [i] diye okunur; bu birleşmeye iotasizm (ιωτακισμός) denir.

İki okumadan hiçbiri basitçe “yanlış” değildir. Erasmus telaffuzu öğrenim için yapılmış bilimsel bir yeniden kurgudur; modern telaffuz ise iki bin yılı aşan değişimin canlı sonucudur. A.-F. Christidis, Yunan Dili Merkezi için yazdığı bir metinde, Yunanların eski metinleri kendi bildikleri gibi okumayı sürdürebileceklerini, yeter ki eski Yunanların onları böyle telaffuz etmediğini bilmelerini önerir.

Değişikliklerin çoğu, Yunanca Doğu Akdeniz’in ortak dili, κοινή, olduğunda, Helenistik ve Roma dönemlerinde gerçekleşti. Dilbilimciler bunları özellikle papirüslerdeki ve yazıtlardaki yazım hatalarından tarihlendirir; bu yüzden tarihler yaklaşıktır ve yerden yere farklıydı.

• Ünlüler. Klasik η uzun ve açık bir e idi; kapandı ve sonunda [i] ile birleşti. MÖ 2. yüzyılın ortasından itibaren papirüsler η’yı ει ve ι ile, αι’yı da ε ile karıştırır: eski αι çift ünlüsü basit bir [e] olmuştu. υ ve οι önce Türkçedeki ü gibi yuvarlak bir [y] oldu, ancak daha sonra [i]; οι için bu MS 10. yüzyıl civarında oldu.
• Ünsüzler. Helenistik dönemin sonundan önce soluklu φ, θ, χ ([pʰ tʰ kʰ]) seslerine dönüştü: [f θ x]; ötümlü patlamalı β, δ, γ ([b d g]) ise [v ð ɣ] oldu.
• αυ ve ευ. MS ilk yüzyıllardan itibaren [av/af] ve [ev/ef] diye duyulmaya başladılar; Ευρώπη [evˈropi] ve ευχαριστώ [efxariˈsto] örneklerinde olduğu gibi.
• Uzunluk ve vurgu. Uzun ve kısa ünlüler artık ayırt edilmez oldu, müzikal perde vurgusu da bugünkü şiddet vurgusuna yerini bıraktı.

Eski ses değerleri için sevilen bir kanıt, komedya şairi Kratinos’tan gelir (fr. 45 Kassel–Austin): onda biri “bir koyun gibi βῆ βῆ diyerek” yürür. Şaka ancak β bir [b] ve η e’ye benzer bir ünlüyse işler, [vi vi] ise işlemez.

İtalya’da Yunanca öğreten Bizanslı bilginler, Modern Yunancaya yakın kendi telaffuzlarını getirdiler. Bazıları harflerin bir zamanlar başka değerleri olduğunu zaten biliyordu: 1300 civarında Maksimos Planudes, ἐρήμην, ἐροίμην ve αἱρεῖ μιν’in tıpatıp aynı duyulduğunu not etti. Aldus Manutius, Girolamo Aleandro ve Antonio de Nebrija gibi Batılı hümanistler, antik dilbilgicilerinin tariflerini karşılaştırdı ve düzeltmeler önerdi.

1528’de Rotterdamlı Erasmus, De recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione, yani “Latince ve Yunancanın doğru telaffuzu üzerine” adlı diyaloğunu yayımladı. Bu bir okul reformu önerisiydi; Erasmus fikirlerini geçici sayıyor ve kendisi de tutarlı biçimde uygulamıyordu. Karşıt görüş, Eski Yunancanın yaşayan Yunanların telaffuzuyla okunması gerektiğini savunan Johannes Reuchlin’le ilişkilendirilir; “Erasmus” ve “Reuchlin” telaffuzu ad çifti buradan gelir.

Yeni sistem, ilk dirence rağmen önce İngiltere’de, Cambridge’de yerleşti ve yavaş yayıldı: pek çok okul Bizans okuyuşunu 19. yüzyıla kadar korudu, Adamantios Korais de onu savundu. Bugün Erasmus telaffuzu uluslararası normdur, ama her yerel dilden güçlü biçimde etkilenir; θ bir ülkede [t], başka bir ülkede [θ] olabilir. Yunanistan’da eski metinler modern telaffuzla okunur.

Derste Homeros’u ya da tragedya yazarlarını okumak için Erasmus telaffuzunun gerçek üstünlükleri vardır. Yazımın hâlâ ayırdığı sesleri ayrı tutar: modern telaffuzda λύει, λύῃ ve λύοι (bildirme, dilek-şart, istek kipi) hepsi [ˈlii] diye duyulur, Erasmus telaffuzuyla okuyan biri ise üç farklı biçim duyar. Ayrıca ünlü uzunluğunu duyulur kılar; heksametre de uzun ve kısa hecelere dayanır.

Modern telaffuz bozulmuş bir kopya değildir. E. Petrounias’a göre geç Helenistik dönemin telaffuzuna çok yakındır ve Yunanca o zamandan beri bu telaffuzla konuşulur. Eski Yunanca öğrenen birine Modern Yunancada büyük bir avantaj da sağlar: ἥλιος hâlâ ήλιος, φωνή hâlâ φωνή’dir; yalnızca seslerin yeniden öğrenilmesi gerekir.

Pek çok öğretmen pratik bir yanıt verir: dersiniz ya da sınavınız istiyorsa Erasmus sistemini kullanın ve yanında modern ses değerlerini de öğrenin. Böylece Ksenophon’dan ya da Platon’dan bildiğiniz her kelime, Yunanistan’da duyabileceğiniz ve kullanabileceğiniz bir kelime olur. Bu sayfada Yunanca kelimeler modern telaffuzla seslendirilir; onları okulda okuduğunuz biçimle karşılaştırın.